Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Нуклеин қышқылдары: ДНҚ және РНҚ». Талдап көрейік. Алып кітапхананы елестетіп көр: онда тірі ағзаны құрастыру нұсқаулары бұралған екі спираль таспаға жазылған. ДНҚ берік бұрама баспалдаққа ұқсайды, оның әр сатысы бір-біріне дәл келетін екі жартыдан тұрады, ал РНҚ — қажетті беттің икемді жұмыс көшірмесі сияқты. Бұл молекулалар Жердегі әрбір тірі жасушадағы барлық үдерістер мен құрылымдар туралы ақпаратты мұқият сақтап, ұрпаққа береді.
Бұл не үшін керек?
Алдағы онжылдықтарда нуклеин қышқылдары туралы білім жекелендірілген медицинаның, биоинженерияның және сыйымдылығы керемет үлкен биологиялық деректер тасымалдағыштарын жасаудың іргетасына айналады. АльфаФолд бағдарламасы сияқты жасанды интеллект жүйелері биомолекулалардың геометриясын есептеп, болашағы зор дәрілердің формулаларын ұсына алады. Алайда міндет қою, гендік терапия жасау, қауіпсіз вакциналарды синтездеу және алгоритмдердің қорытындыларын нақты өмірде тексеру — адамның ісі. Тұқым қуалаудың молекулалық механизмдерін түсіну адамзатты көптеген емделмейтін аурулардан құтқаратын технологияларды жасауға жол ашады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Нуклеин қышқылдарының бүкіл жұмысы комплементарлық қағидасына негізделген: азотты негіздер бір-біріне кілт пен құлыптай қатаң сәйкес келеді. ДНҚ-ның қос спиралінде аденин тек тиминмен екі сутектік байланыс арқылы жалғасады, ал гуанин тек цитозинмен үш байланыс арқылы жұп түзеді. Жасушаға ақуыз құру қажет болғанда, спираль бір жерінде тарқатылады да, тізбектердің бірінде ақпараттық РНҚ синтезделеді, онда аденинге қарсы тиминнің орнына оған өте ұқсас урацил тұрады.
Аздап тарих
Жиырмасыншы ғасырдың ортасында британдық зерттеуші Розалинд Франклин ДНҚ кристалына жіңішке сәуле шоғын бағыттап, елу бірінші нөмірлі әйгілі рентген суретін алды. Бұл айқын айқыш тәрізді дифракция суреті молекуланың қос спираль болып оралғанының тікелей дәлеліне айналды. Оның аса дәл деректеріне сүйеніп, Джеймс Уотсон мен Фрэнсис Крик кеңістіктік жұмбақты қатесіз құрастырып, әлемге тіршілік молекуласының нақты моделін ұсынды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранда алдыңда ДНҚ тізбегінің бастапқы реттілігі тұр, алдымен екінші тізбекке комплементарлы буындарды қатесіз таңдау керек. Содан кейін матрицалық тізбек бойынша ақпараттық РНҚ синтезіне ауыс және аденинге қарсы тиминнің орнын қандай азотты негіз алатынын еске түсір. Соңында байланыстардың есебін қайта тексерейік: аденин мен тимин жұбын қанша сутектік көпірше ұстап тұратынын және гуанин мен цитозин жұбында олардың нешеу екенін есіңе түсіріп, оларды тізбектің бүкіл ұзындығы бойынша мұқият қосып шық. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама!