Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Орнықтылық». Талдап көрейік. Дорбаздың керілген арқанның үстінде қалай теңселетінін немесе тік беткейде ауыр жол талғамайтын көліктің аласа спорттық көлікке қарағанда неге тезірек аударылып кетуі мүмкін екенін есіңе түсір. Орнықтылық — заттың сыртқы күштер оны еңкейткенде немесе итергенде тепе-теңдігін сақтап, құламау қабілеті. Егер зат сәл теңселіп, өзі орнына қайтса, демек оның қалпы орнықты.
Бұл не үшін керек?
Орнықтылықты түсіну Бостон Дайнемикс сияқты компаниялардың жүретін роботтарын, марсоходтарды және тегіс емес жолдармен сенімді қозғалуы тиіс дербес ұшқышсыз жүк көліктерін жасауда өмірлік қажет. Инженерлер зәулім үйлердің құрылысындағы алып мұнаралы крандардың тепе-теңдігін және SpaceX зымырандарымен орбитаға шығарылатын серіктердің салмағының таралуын есептейді. Жасанды интеллект күрделі үшөлшемді құрылымды лезде жасай алады, бірақ жобаланған ғимарат жел екпінінен құлап қалмай ма, робот шынайы әлемде тепе-теңдігін сақтай ма, соны тексеру дәл адамның міндеті. Статика заңдарын білетін маман қауіпсіздік ережелерін тұжырымдайды және алгоритмдерге машина бұзуға батылы бармайтын физикалық шектеулерді белгілейді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Кез келген заттың Жердің тартылысының тең әсерлі күші түсірілген нүктесі бар — ауырлық центрі. Осы нүктеден еден бетіне қарай қатаң төмен көзге көрінбейтін тік сызықты ойша жүргіз. Бұл сызық заттың тірек ауданының ішіне тіреліп тұрғанша, ол қозғалыссыз тұрады. Бірақ еңкею тым үлкен болып, тік сызық табанның шетінен шығып кеткен бойда, ауырлық күші денені осы шеттің маңында аудара бастайды да, ол міндетті түрде құлайды.
Аздап тарих
Тіректегі денелердің тепе-теңдік заңдарын ежелгі Сиракузыда Архимед-ақ терең зерттей бастаған, ал Қайта өрлеу дәуірінде данышпан Леонардо да Винчи адамның жүрісін егжей-тегжейлі салып, біз әр қадам сайын ауырлық центрін оның проекциясы тірек аяқтың үстінде қалатындай етіп байқаусызда ығыстыратынымызды аңғарған.
Формула: еңкеюдің шекті бұрышы
Тікбұрышты затты альфа бұрышына еңкейткенде, ауырлық центрінен түскен тік сызық тіректің қырына жақындайды. Аударылудың шекті бұрышы тікбұрышты үшбұрыштың қабырғаларының қарапайым қатынасымен анықталады: альфа еңкею бұрышының тангенсі бөлшекке тең, оның алымында табан ені бэ-нің жартысы, яғни бэ бөлінген екіге, ал бөлімінде ауырлық центрінің биіктігі аш тұр. Мұндағы табанның ені бэ мен ауырлық центрінің биіктігі аш метрмен немесе сантиметрмен, ал альфа бұрышы градуспен өлшенеді. Бэ тірегі неғұрлым кең болса, алым соғұрлым үлкен болады, демек рұқсат етілген еңкею бұрышы да кеңейеді. Ал егер аш-ты арттырып, ауырлық центрін жоғарырақ көтерсең, бөлім өседі, бөлшек кішірейеді де, зат ең жеңіл еңкеюдің өзінде аударылып кетеді.
tg α = (b / 2) / hα — еңкеюдің шекті бұрышы, °
b — табанның ені, м
h — ауырлық центрінің биіктігі, м
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда экранда тірегі бар көлбеу тақтай орнатылған, оның үстінде табанының ені жиырма төрт сантиметр, ал ауырлық центрі отыз алты сантиметр биіктікте орналасқан биік шкаф орнықты тұр. Сенің бірінші міндетің — тақтайдың еңкею бұрышын баяу арттырып, шкаф тепе-теңдігін жоғалтып, құлай бастайтын шешуші сәтті тіркеу. Содан кейін ауырлық центрін төмендету үшін шкафтың төменгі бөлігіне жүк саламыз да, енді платформаны қаншалықты көбірек еңкейтуге болатынын тексереміз. Тәжірибенің соңында сен мұнаралы кранның жебесі бос кезде де, ең үлкен ұзындықта ауыр жүкпен тұрғанда да аударылмайтындай мінсіз қарсы салмақты есептеп, таңдауың керек. Бұрышты есептеу үшін табан енінің жартысы мен ауырлық центрінің биіктігі арқылы өрнектелген тангенс қатынасын қолдан. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — оқасы жоқ, маған кез келген сұрақ қой, мен жауап беремін. Уайымдама.