РусҚаз

Бірінші ғарыштық жылдамдық

Физика · 9-сынып · Ғарыш: серіктер және салмақсыздық · Сабақ 1 / 4

Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Бұл не?

Сабақтың тақырыбы — «Бірінші ғарыштық жылдамдық». Талдап көрейік. Допты алға лақтырып жатырсың деп елестет: лақтыру неғұрлым күшті болса, ол жерге түскенге дейін соғұрлым алысқа ұшады. Ал енді лақтыру соншалықты қуатты болды делік: доп құлап келеді, бірақ планетаның дөңгелек беті оның астынан дәл сондай жылдамдықпен кетіп жатыр, сондықтан ол жай ғана жерге қона алмайды! Міне, бұл бірінші ғарыштық жылдамдық — кез келген зат серікке айналып, планетаны мәңгі айналып жүретін ең аз жылдамдық.

Бірінші ғарыштық жылдамдық — Бұл не?

Бұл не үшін керек?

Алдағы он жылда адамзат жаһандық интернет, климатты бақылау және ұшқышсыз көліктің навигациясы үшін орбитаға он мыңдаған серік ұшырады, мұны SpaceX компаниясы істеп жатқандай. Жасанды интеллект бағыттарды тамаша оңтайландырады және орбитадағы түйісуді автоматтандырады, бірақ ғарыштық миссияларды жобалау, тұрақты биіктіктерді таңдау және шекаралық шарттарды белгілеу адамның ісі. Серіктік орбиталардың физикасын түсіну ғарыш аппараттарының инженерлеріне, орбиталық деректер орталықтарын жобалаушыларға және планетааралық зондтарды жасаушыларға өмірлік қажет. Механика заңдарын терең түсінетін адам жасанды интеллектті басқарады, оған дұрыс техникалық міндеттер қояды және олардың ғарыштың қатал жағдайында орындалуын тексереді.

Бірінші ғарыштық жылдамдық — Бұл не үшін керек?

Бұл қалай жұмыс істейді?

Орбитадағы серік жердің тартылысынан ұшып кеткен жоқ — шын мәнінде ол үздіксіз құлау күйінде. Алайда орасан зор көлденең жылдамдығының арқасында ол әр секунд сайын планетаның жанынан өтіп кетеді. Жер шар пішінді, оның беті иіледі: серік белгілі бір қашықтықты ұшып өткенше, оның астындағы жер гравитация оны тартатын шамаға дәл тең шамаға төмендейді. Нәтижесінде ұшу биіктігі өзгеріссіз қалады, ал еркін түсу траекториясы дұрыс шеңберге айналады.

Бірінші ғарыштық жылдамдық — Бұл қалай жұмыс істейді?

Аздап тарих

Бұл таңғажайып заңды алғашқы зымырандар пайда болғанға дейін көп бұрын ағылшын ғалымы Исаак Ньютон ашқан. Өзінің ғылыми еңбегінде ол ауаның кедергісі жоқ биіктіктегі тау шыңына орнатылған алып зеңбірекпен ой тәжірибесін сипаттады. Ньютон былай пайымдады: зеңбірекке оқ-дәріні неғұрлым көп салсаң, ядро соғұрлым алысқа ұшады, ал белгілі бір жылдамдықта ол шеңберді тұйықтап, планетаны айнала бастайды. Осылайша тек қиял мен математиканың күшімен адамдар орбитаға қалай шығуға болатынын ғарыш дәуірі басталардан үш ғасыр бұрын білді.

Бірінші ғарыштық жылдамдық — Аздап тарих

Формула: центрге тартқыш үдеу

Ұшып бара жатқан денені үздіксіз бұрылып, шеңбер сызуға мәжбүрлеу үшін оған центрге тартқыш үдеу тудыратын күш түсіру керек. Орбитада бұл рөлді тартылыс күші атқарады, ол серікке еркін түсу үдеуін береді. Формуланың өзі қарапайым естіледі: еркін түсу үдеуі жылдамдықтың квадратын орбита радиусына бөлгенге тең. Бұл жазбада же әрпі — секунд квадратына бөлінген метрмен өлшенетін еркін түсу үдеуі. Вэ әрпі серіктің секундына метрмен берілген қозғалыс жылдамдығын білдіреді, ал эр — планетаның дәл центрінен есептелген, метрмен берілген орбита радиусы. Егер серікті биігірек орбитаға көтеріп, радиус ұлғайса, планетаға оны ұстап тұру қиындай түседі, сондықтан шеңбер бойымен ұшу үшін азырақ жылдамдық қажет болады.

  • g = v² / Rg — еркін түсу үдеуі, м/с²
    v — серіктің жылдамдығы, м/с
    R — планета центрінен есептелген орбита радиусы, м

Формула: бірінші ғарыштық жылдамдық

Егер серіктің планетаның дәл бетіне жақын дөңгелек орбитадағы жылдамдығын өрнектесек, бірінші ғарыштық жылдамдықтың формуласын аламыз. Ол былай естіледі: бірінші ғарыштық жылдамдық еркін түсу үдеуі мен планета радиусының көбейтіндісінен алынған квадрат түбірге тең. Мұндағы бір индексті вэ — секундына метрмен берілген бірінші ғарыштық жылдамдық, же — Жер бетіндегі еркін түсу үдеуі, ал эр — метрмен берілген біздің планетамыздың радиусы. Егер шамамен алты мың төрт жүз километр Жер радиусын және стандартты еркін түсу үдеуін қойсақ, секундына сегіз километрге жуық шығады. Егер планета массивтірек болып, күштірек тартса, үдеудің мәні артар еді де, орбитаға шығу үшін әлдеқайда жоғары жылдамдық қажет болар еді.

  • v₁ = √(g · R)v₁ — бірінші ғарыштық жылдамдық, м/с
    g — еркін түсу үдеуі, м/с²
    R — планетаның радиусы, м

Практикада не істейміз?

Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда экранда атмосфералық кедергісіз биік тауға орнатылған әйгілі Ньютон зеңбірегі тұр. Қазір снарядтың жылдамдығы секундына алты километр: алғашқы сынақ атысын жасап, ядроның неге планета бетіне құлайтынын қара. Содан кейін бірінші ғарыштық жылдамдықтың формуласын еске түсіріп, ядро дөңгелек орбитаға шығып, тура зеңбірекке қайтып оралатын дәл мәнді таңда. Соңында снарядты одан да күштірек үдетіп көр, сонда ол Жердің тартылысын жеңіп, ғарыш тереңіне мәңгілікке ұшып кетеді. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — оқасы жоқ, маған кез келген сұрақ қой, мен жауап беремін. Уайымдама.

Тәжірибедегі тапсырма

Зеңбіректен ядро Жерге құлайтындай етіп атыңыз. Содан кейін ядро Жерді бір биіктікте шеңбер бойымен айналып, тауға қайта оралатын жылдамдықты табыңыз. Соңында ядроны Жерден мәңгілікке ұшып кететіндей етіп үдетіңіз.
Интерактивті сабақты ашу ›Өз қолыңмен тәжірибе, дауыспен дәріс, ЖИ-тәлімгер және тест. Тегін.

Тақырып сабақтары: Ғарыш: серіктер және салмақсыздық

  1. Бірінші ғарыштық жылдамдық
  2. Спутниктердің орбиталары
  3. Салмақсыздық және асқын жүктеме
  4. Ракета қалай ұшады