Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Уақыттың баяулауы». Талдап көрейік. Екі егізді елестет: біреуі үйде қалды, ал екіншісі аса жылдам зымыранмен ұшып кетті. Олардың әрқайсысы үшін уақыт әдеттегідей өтеді, бірақ сағаттарын салыстырса, саяхатшының сағатында уақыт азырақ өткені белгілі болады. Бұл — уақыттың баяулауы: бізге қатысты жылдам қозғалатын сағаттар біздікінен баяу жүреді.
Бұл не үшін керек?
Уақыттың баяулауы — қиял-ғажайып емес, инженерлік түзету. Навигация спутниктері жылдам ұшады, ал олардың аса дәл атомдық сағаттары салыстырмалылық теориясы ескерілмесе, бір тәулікте телефондағы карта километрлерге қателесетіндей ауытқып кетер еді. Бөлшектер үдеткіштерінде жарық жылдамдығына жуық үдетілген қысқа өмірлі бөлшектер айтарлықтай ұзақ өмір сүреді — және физиктер мұны әр тәжірибеде ескереді. Ғарыш, ұшқышсыз көліктер мен роботтарға арналған навигация, желілер мен дата-орталықтарды дәл синхрондау мұндай түзетулердің қайдан шығатынын түсінетін адамдарды қажет етеді; жасанды интеллект оларды есептеп береді, бірақ нені ескеру керектігін және қатені қайдан іздеу керектігін адам шешуі тиіс.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Жарық сағатын алайық: жарық импульсі екі айнаның арасында жүгіріп жүреді, бір тық — бару-қайту жолы. Зымыранда ғарышкер жарықтың тура жоғары-төмен жүргенін көреді. Ал Жерден қарағанда айналар алға жылжып кетеді де, жарық қиғаш қозғалады, демек, ұзынырақ жол жүреді. Жарық жылдамдығы бәрі үшін бірдей, сондықтан ұзын жолға көбірек уақыт кетеді, ал жердегі бақылаушы үшін тық ұзағырақ созылады.
Аздап тарих
Уақыттың баяулауы Альберт Эйнштейн мың тоғыз жүз бесінші жылы жариялаған арнайы салыстырмалылық теориясынан шығады. Оны сағаттармен тікелей тексеру кейінірек мүмкін болды: жетпісінші жылдардың басында америкалық физиктер Джозеф Хафеле мен Ричард Китинг атомдық сағаттарды алып, кәдімгі жолаушылар ұшақтарымен Жерді айналып ұшты. Қайтып оралғанда олардың сағаттары жерде қалған сағаттардан секундтың ондаған миллиардтық үлесіне айырмашылық көрсетті — дәл теория болжағандай.
Формула: уақыттың баяулауы
Жарықтың екі жолын салыстырайық. Зымыранда жарық түзу жолмен жүреді, ал Жерден қарағанда — қиғаш, үшбұрыштың ұзын қабырғасымен жүреді, оның екінші катеті — зымыранның жүрген жолы. Пифагор теоремасынан мынадай өрнек шығады: дельта тэ тең дельта тэ нөл бөлінген бір минус вэ квадрат бөлінген цэ квадраттың түбірі. Дельта тэ нөл — меншікті уақыт, оны зымыранмен бірге ұшатын сағаттар көрсетеді, дельта тэ — сол оқиғаның жердегі сағаттар бойынша уақыты, екеуі де секундпен беріледі; вэ — зымыранның жылдамдығы, цэ — жарық жылдамдығы, секундына метрмен беріледі. Бір бөлінген осы түбірге тең гамма көбейткіші уақыттың неше есе созылатынын көрсетеді. Жылдамдық жарық жылдамдығына неғұрлым жақын болса, түбір астындағы өрнек соғұрлым кіші және баяулау соғұрлым күшті; әдеттегі жылдамдықтарда гамма бірге дерлік тең.
Δt = Δt₀ / √(1 − v²/c²)Δt — жердегі сағаттар бойынша уақыт, с
Δt₀ — зымыранның меншікті уақыты, с
v — зымыранның жылдамдығы, м/с
c — жарық жылдамдығы, м/сγ = 1 / √(1 − v²/c²)γ — уақыт неше есе баяулайды, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда айналары бір-бірінен он бес сантиметр жерде тұрған жарық сағаты бар, бір тық бір наносекундқа созылады, және бұл сағат зымыранда ұшып келеді. Сенің міндетің — зымыранның сағаты жердегіден екі есе баяу жүретіндей етіп, оның жылдамдығын таңдау: Жерде екі тық өткенде, зымыранда бір тық өтеді. Онда гамма қандай болуы керек, бұл кезде түбір неге тең және бір минус вэ квадрат бөлінген цэ квадрат неге тең екенін ойлан; осыдан жылдамдықты тауып, экрандағы гамманың мәнін бақылай отырып, оны орнатасың. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.