Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Фотон». Талдап көрейік. Жарық тұтас біркелкі ағын болып көрінеді, бірақ шын мәнінде ол көзге көрінбейтін тамшылардан тұратын жаңбыр сияқты кішкентай үлестермен келеді. Әрбір мұндай үлес — жарық кванты, немесе фотон. Көк жарықтың бұл тамшылары қаттырақ соғады, ал қызыл жарықтікі — жұмсағырақ.
Бұл не үшін керек?
Смартфон камералары, күн батареялары және ұшқышсыз көліктердің датчиктері жарықты дәл фотондармен санайды: матрицаның әрбір пикселі жеке кванттарды ұстайды. Жарықдиодтар, дата-орталықтар арасындағы оптикалық байланысқа арналған лазерлер және қазіргі чиптерді басып шығаратын литография фотон энергиясы бойынша жобаланады. Ғарыш телескоптары алыс галактикалардан келетін жалғыз фотондарды ұстайды, ал медицинада әртүрлі энергиялы фотондарды тері емдеуден бастап рентгенге дейін қолданады. Жасанды интеллект спектрді есептеп береді, бірақ міндетке дұрыс толқын ұзындығын таңдап, аспаптың жұмыс істейтінін тексере алатын — фотонның табиғатын түсінетін адам.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Бір фотонның энергиясы тек жарықтың жиілігіне байланысты: толқын неғұрлым қысқа болса, ол соғұрлым көп энергия тасиды, ал күлгін фотон қызыл фотоннан екі есеге жуық күштірек. Фотон әрқашан жарық жылдамдығымен ұшады және тыныштық массасы жоқ, бірақ оның импульсі бар, сондықтан жарық өзі жарықтандыратын нәрсенің бәріне аздап қысым түсіреді. Шамның қуаты — бұл оның барлық фотондарының бір секундтағы энергиясы. Сондықтан қуаты бірдей қызыл шам көк шамға қарағанда көбірек фотон шығарады: оның әр фотоны әлсізірек, сондықтан олар көбірек керек.
Аздап тарих
Энергия үлестері идеясын мың тоғыз жүзінші жылы Макс Планк енгізді, ал мың тоғыз жүз бесінші жылы Альберт Эйнштейн жарықтың өзі кванттардан тұрады деп болжады. Дәл сол мың тоғыз жүзінші жылы орыс физигі Пётр Лебедев вакуумдағы жеңіл қанатшалармен жасалған өте нәзік тәжірибеде жарықтың қатты денелерге түсіретін қысымын алғаш рет өлшеді. Бұл жарықтың тек энергияны ғана емес, импульсті де тасымалдайтынын растады.
Формула: фотонның энергиясы
Жарық толқыны неғұрлым жиі тербелсе, оның бір үлесінде соғұрлым көп энергия болады, сондықтан энергия жиілікке жай ғана пропорционал. Былай оқылады: е тең аш көбейтілген ню, немесе аш көбейтілген це, бөлінген лямбда. Е — джоульмен берілген фотон энергиясы, ню — герцпен берілген жарық жиілігі, лямбда — метрмен берілген толқын ұзындығы, це — жарық жылдамдығы, ал аш — Планк тұрақтысы, ол алты бүтін жүзден алпыс үш көбейтілген онның минус отыз төртінші дәрежесі джоуль-секундқа тең. Толқын ұзындығын екі есе қысқартсаң, фотон энергиясы екі есе өседі.
E = hν = hc / λE — фотонның энергиясы, Дж
h — Планк тұрақтысы, 6,63·10⁻³⁴, Дж·с
ν — жарықтың жиілігі, Гц
c — жарық жылдамдығы, м/с
λ — толқын ұзындығы, м
Формула: фотондар саны
Егер шам әр секунд сайын белгілі бір энергия беріп, ал әр фотон өз үлесін алып кетсе, фотондар саны — бұл жай ғана бүкіл энергияның бір үлеске бөліндісі. Былай оқылады: эн тең пэ бөлінген е. Эн — бір секундта ұшып шығатын фотондар саны, пэ — ваттпен, яғни секундына джоульмен берілген шамның қуаты, е — джоульмен берілген бір фотонның энергиясы. Егер толқын ұзындығын арттырсақ, әр фотонның энергиясы азаяды да, қуат бірдей болғанда фотондар көбейеді.
N = P / EN — бір секундтағы фотондар саны, 1/с
P — шамның қуаты, Вт
E — бір фотонның энергиясы, Дж
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда толқын ұзындығын өзгертуге болатын қуаты бір ватт шам тұр, ал қазір ол көк түспен жарық беріп тұр; экранда бір фотонның энергиясы, оның импульсі, жиілігі және шамның бір секундта қанша фотон шығаратыны көрініп тұр. Сенің мақсатың — фотондар секундына үш көбейтілген онның он сегізінші дәрежесі болатындай етіп, бір пайыз дәлдікпен толқын ұзындығын таңдау. Алдымен ол үшін әр фотонға көбірек немесе азырақ энергия керек пе және онда толқын ұзындығын қай жаққа жылжыту керек екенін ойлан, содан кейін өзіңді формулалармен тексер. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.