Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Балқу және қатаю». Талдап көрейік. Лимонад құйылған стақандағы мұз текшесін немесе күн астында қалып қойған шоколад тақтасын елестетіп көр. Айналамыздағы қатты денелер жылудан сұйыққа айнала алады, ал суығанда қайтадан қатып қалады. Балқу мен қатаю — бұл бір ғана заттың кристалдық күйден аққыш күйге және кері қарай ауысуы, болғаны сол.
Бұл не үшін керек?
Фазалық ауысулардың жасырын энергиясы бүгінде электромобильдердің аккумуляторларын, ғарышкерлердің скафандрларын және жасанды интеллект оқытылатын алып дата-орталықтарды қызып кетуден құтқарады. Металдардың балқуын түсіну өнеркәсіптік 3D-принтерлердің жұмысы мен жаңа буын микрочиптерін жасау үшін қажет. Жасанды интеллект ең күрделі құрылғының жылу балансын лезде есептей алады, бірақ физикалық тәжірибелерді жобалау, қорытпаларды таңдау және нақты әлемдегі жүйелердің жұмысын бақылау әрқашан адамның ісі болып қала береді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Қатты кристалда бөлшектер тартылыс күштерімен тығыз байланысқан және кристалдық тордың қатаң түйіндерінде орналасқан. Мұзды нөл градусқа дейін қыздырғанда, қыздырғыш толық қуатпен жылу беріп тұрса да, температура бір орнында тұрып қалады. Келіп түскен бүкіл энергия қыздыруға емес, торды бұзуға жұмсалады — сонда ғана молекулалар өз орындарынан ажырап, бір-біріне қатысты еркін сырғанай алады.
Аздап тарих
Он сегізінші ғасырдың ортасында шотланд ғалымы Джозеф Блэк айналадағы ауа әлдеқашан жылынып кетсе де, көшелердегі мұз кесектерінің апталап еритініне назар аударды. Ол дәл тәжірибелер жүргізіп, мұз бен еріген судың қоспасы бүкіл мұз еріп біткенше градустың бір бөлігіне де жылымайтынын анықтады. Осылайша Блэк жылу денелерді жай ғана қыздырып қоймай, заттың ішіне жасырынып, оның агрегаттық күйін өзгертуге жұмсала алатынын дәлелдеді.
Формула: балқу жылуы
Балқу температурасындағы денені балқыту үшін оған қатаң белгілі бір энергия беру керек. Жылу мөлшері меншікті балқу жылуы мен зат массасының көбейтіндісіне тең. Кю әрпі қажетті жылу мөлшерінің барлығын білдіреді және джоульмен өлшенеді. Гректің лямбда әрпі меншікті балқу жылуын белгілейді, оның бірлігі — килограмға джоуль, ол нақты кристалдың бір килограмына қанша жылу қажет екенін көрсетеді. Мұз кесегін неғұрлым ауыр алсақ, оны суға айналдыру үшін қыздырғышқа соғұрлым көп энергия жұмсауға тура келеді.
Q = λ · mQ — жылу мөлшері, Дж
λ — меншікті балқу жылуы, Дж/кг
m — зат массасы, кг
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда сызбада температурасы минус жиырма градус болатын екі жүз грамм мұзы бар стақан және қуаты төрт жүз ватт плитка тұр. Қыздыруды қосып, графикті бақыла: мұз алдымен нөлге дейін қызады, содан кейін балқу кезінде температура тоқтап тұрады, ал одан кейін сұйық су жиырма градус жылыға дейін жетеді. Осыдан кейін плитканы салқындатуға ауыстырып, суды қайтадан мұзға айналдыру үшін кристалдануды қадағала. Осы қисық бойынша сен жасырын жылу қорларының қалай жұмыс істейтінін көзбен көресің. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.