Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Бөлшекті қалай көруге болады». Талдап көрейік. Аспанның биігінде көрінбейтін ұшақ ұшып бара жатыр делік, бірақ сен оның жолын конденсацияланған будың ақ жолағы арқылы қатесіз танисың. Микроәлемде элементар бөлшектер құм түйіршігінен миллиардтаған есе кіші, сондықтан адамның көзі оларды тікелей көре алмайды. Алайда физиктер бөлшектер артында осыған ұқсас жұқа тұман немесе көпіршік тізбектерін қалдыратын, олардың бүкіл тарихын ашып беретін жағдайлар жасауды үйренді.
Бұл не үшін керек?
Бөлшектердің іздерін көріп, оларды түсіндіре білу протондардың нүктелік шоқтары ісіктерді сау жасушаларға тимей, зергерлік дәлдікпен жоятын озық сәулелік терапияның негізінде жатыр. Бұл білімсіз ғарыштық сәулелердің қиратушы әсерінен қорғалған сенімді процессорлар мен ғарыштық серіктерді жобалау мүмкін емес. Алдағы онжылдықтарда жасанды интеллект алып детекторлардағы миллиардтаған ізді өңдеуді өз мойнына алады, бірақ міндет қою, процестердің физикасын түсіну және түбегейлі жаңа құралдарды жобалау әрқашан адамның ісі болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Вильсон камерасының ішінде болмашы себеппен шық болып түсуге дайын тұрған спирт буларымен аса қаныққан таза ауа бар. Осы көлем арқылы зарядталған бөлшек орасан зор жылдамдықпен зулап өткенде, ол кездескен атомдардан электрондарды ұрып шығарып, иондар тізбегін жасайды. Бұл иондар лезде конденсация орталықтарына айналып, бүйірден жарық түскенде жарқырап көрінетін микроскопиялық сұйық тамшылармен қапталады. Ал егер камераның айналасында магнит өрісін қоссаң, Лоренц күші бөлшектің ізін ұқыптылықпен иіп, оның зарядының таңбасы мен энергия қорын бірден аңғартады.
Аздап тарих
Шотландиялық физик Чарльз Вильсон таулардың шыңдарында бұлттардың пайда болуын бақылағанды қатты ұнатқан, сондықтан бұл процесті зертханада қозғалмалы поршені бар шыны цилиндрдің көмегімен қайта жасауды ұйғарған. Мың тоғыз жүз он екінші жылы ол ылғалды ауа тез ұлғайғанда көрінбейтін радиоактивті сәулелер артында ақ тұманның анық жолдарын қалдыратынын байқады. Адамзатқа субатомдық әлемнің іздерін алғаш рет өз көзімен көруге мүмкіндік берген осы данышпандық өнертабысы үшін ғалым Нобель сыйлығына ие болды.
Формула: бөлшектің импульсі
Бөлшектің импульсі оның механикалық қозғалысының өлшемін білдіреді және оны бағытын өзгертуге мәжбүрлеу қаншалықты қиын екенін көрсетеді. Анықтама бойынша импульс бөлшек массасы мен оның жылдамдығының көбейтіндісіне тең. Мұнда масса килограммен, жылдамдық — секундына метрмен, ал импульстің өзі — секундына килограмм-метрмен өлшенеді. Бөлшек неғұрлым массивті немесе неғұрлым жылдам үдетілген болса, оның импульсі соғұрлым үлкен. Сондықтан орасан зор жылдамдықпен ұшып келе жатқан ауыр бөлшекті көп тонналық экспресс сияқты сыртқы магнит өрісімен ауытқыту әлдеқайда қиын.
p = m · vp — бөлшектің импульсі, кг·м/с
m — бөлшектің массасы, кг
v — бөлшектің жылдамдығы, м/с
Формула: доғаның радиусы
Зарядталған бөлшек көлденең магнит өрісіне түскенде, магниттік күш оны түзу жолдан бұрылып, шеңбер доғасы бойымен қозғалуға мәжбүр етеді. Бұл доғаның радиусы бөлшектің импульсін оның заряд модулі мен магнит өрісі индукциясының көбейтіндісіне бөлгенге тең. Радиус метрмен, импульс — секундына килограмм-метрмен, заряд — кулонмен, ал магнит индукциясы тесламен өлшенеді. Егер бөлшектің импульсі үлкен болса, доғаның радиусы да орасан зор болып шығады, ал траектория түзу сызыққа ұқсап көрінеді. Ал егер магнит өрісінің күшін арттырсаң, шеңбердің радиусы кішірейіп, энергия жоғалған сайын бөлшектің ізін тығыз спиральға бұрайды.
r = p / (|q| · B)r — траекторияның қисықтық радиусы, м
p — бөлшектің импульсі, кг·м/с
q — бөлшектің электр заряды, Кл
B — магнит индукциясы, Тл
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда экранға перпендикуляр, сенен әрі қарай бағытталған магнит өрісіне орналастырылған Вильсон камерасы тұр. Қарама-қарсы зарядталған бөлшектер әртүрлі жаққа қалай бұралатынына көз жеткізу үшін алдымен электронды, содан кейін позитронды таңдап, іске қос. Осыдан кейін бір бөлшекті импульстің әртүрлі мәндерімен іске қосып, оның доғасының иілу тіктігі қалай өзгеретінін формула бойынша қадағала. Соңында саған камерадан алынған нақты суретті мұқият зерттеп, қалдырылған төрт іздің барлығын олардың қалыңдығы мен радиусы бойынша анықтау керек. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.