Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Шеңбер бойымен қозғалыс». Талдап көрейік. Шынжырлы карусельде айналып жүргеніңді немесе арқанға байланған допты айналдырып жатқаныңды елестет. Карусель тұрақты жылдамдықпен айналса да, сені үнемі бір жаққа тартады, ал шынжырлар ішектей керіліп тұрады. Бұл шеңбер бойымен қозғалыс: жылдамдық шамасы бойынша бұрынғыдай қала беруі мүмкін, бірақ қозғалыс бағыты секундтың әр үлесінде өзгеріп отырады.
Бұл не үшін керек?
Айналу механикасын түсіну жүргізушісіз машиналар мен курьер-роботтарға автопилот жасайтын инженерлерге техника аударылмай және бүйірге сырғымай тік бұрылыстарға кіруі үшін қажет. Шеңбер бойымен қозғалысты дәл есептемей серікті орбитаға шығару, ғарыш кемесін станциямен түйістіру немесе дәрілерді тазартуға арналған қуатты медициналық центрифугаларды жасау мүмкін емес. Жасанды интеллект қозғалыс траекторияларын жақсы есептей алады, бірақ сенімділік шектерін анықтайтын, материалдарды таңдайтын және машинаның шынайы әлемдегі әрекетін тексеретін — дәл инженер. Осы заңдарды түсіне отырып, сен болашақтың көлігін жобалап, ақылды жүйелердің жұмысын бақылай аласың.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Инерция заңы бойынша кез келген зат түзу және тұрақты жылдамдықпен ұшуға ұмтылады. Оны бұрылып, шеңбер бойымен қозғалуға мәжбүрлеу үшін денені үздіксіз центрге тартып тұратын сыртқы күш қажет — мысалы, жіптің керілуі. Жылдамдық бағытының осы тұрақты өзгерісінің салдарынан шеңбердің центріне қатаң бағытталған үдеу пайда болады. Егер жіп кенет үзіліп кетсе, ұстап тұрған күш лезде жоғалады да, дене шеңберге жанама бойымен түзу сызықпен ұшып кетеді.
Аздап тарих
Нидерландтық ғалым Христиан Гюйгенс он жетінші ғасырда маятникті сағаттарды зерттеп, центрге тартқыш үдеуді алғаш рет дәл есептеді. Көп ұзамай Исаак Ньютон бұл ойды дамытып, алманы шөпке құлататын дәл сол тартылыс күші Айды Жерге үздіксіз тартып, оны дөңгелек орбитада ұстап тұратынын дәлелдеді.
Формула: центрге тартқыш үдеу
Үдеу жылдамдықтың қаншалықты тез өзгеретінін көрсетеді, ал бірқалыпты айналу кезінде дәл оның бағыты өзгереді. Формула былай оқылады: центрге тартқыш үдеу жылдамдықтың квадратын шеңбердің радиусына бөлгенге тең. Мұнда а әрпі үдеуді білдіреді және метр бөлінген секунд квадратпен өлшенеді, вэ — секундына метрмен алынған сызықтық жылдамдық, ал эр — метрмен алынған шеңбердің радиусы. Егер жылдамдықты екі есе арттырсаң, квадратқа шығарудың арқасында үдеу бірден төрт есе өседі. Радиусты арттырғанда бұрылыс біркелкірек болады, сондықтан үдеу азаяды.
a = v² / ra — центрге тартқыш үдеу, м/с²
v — сызықтық жылдамдық, м/с
r — шеңбердің радиусы, м
Формула: центрге тартқыш күш
Ньютонның екінші заңы бойынша дене үдеумен қозғалуы үшін оған күш әсер етуі керек. Біздің формулада күш дене массасын жылдамдықтың квадратына көбейтіп, радиусқа бөлгенге тең. Эф белгісі ньютонмен алынған жіптің керілу күшін білдіреді, эм — килограммен алынған дене массасы, вэ — секундына метрмен жылдамдық, ал эр — метрмен радиус. Айналып тұрған зат неғұрлым ауыр болса және ол неғұрлым жылдам қозғалса, ұстап тұрған жіп соғұрлым үлкен күшке шыдауы керек. Егер затты тым қатты үдетсең, керілу материалдың беріктік шегінен асып кетеді де, жіп сөзсіз үзіледі.
F = m · v² / rF — жіптің керілу күші, Н
m — доптың массасы, кг
v — сызықтық жылдамдық, м/с
r — шеңбердің радиусы, м
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранда сен бір метрлік жіпке байланған, секундына үш метр жылдамдықпен айналып тұрған массасы нөл бүтін оннан екі килограмм допты көресің. Датчик жіптің қазіргі керілуін көрсетеді, ал оның беріктік шегі бес ньютон. Сен күш формуласынан жылдамдықты өрнектеп, жіп бүтін қалатын ең үлкен рұқсат етілген жылдамдықты есептеп, сол жылдамдықпен бір толық айналым жасауың керек. Содан кейін допты одан да қатты үдетіп, жіпті үзіп, оның қайда ұшып кететініне мұқият қара. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.