Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Менделеев — Клапейрон теңдеуі». Талдап көрейік. Велосипед дөңгелегін сорғымен үрлегенде ішіндегі газ сығылады, қысым артады, ал сорғы қызады. Газдың қысымы, көлемі және температурасы өзара байланысты, ал Менделеев — Клапейрон теңдеуі осы байланысты бір жолмен сипаттайды. Кез келген үш шаманы біле отырып, баллонда қанша газ бар екенін табуға болады.
Бұл не үшін керек?
Бұл теңдеу қысымдағы газ бар жердің бәрінде қолданылады. Инженерлер отын элементтеріне арналған сутегі баллондарын, ауруханалар мен сүңгуірлерге арналған оттегі баллондарын, SpaceX жасайтын сияқты зымырандардың бактарын есептейді. Дата-орталықтардың салқындату жүйелерінде және жаңа материалдарға арналған химиялық реакторларда қай жерде қанша газ бар екенін дәл білу керек. Жасанды интеллект сандарды лезде қоя салады, бірақ баллонның қауіпсіз екенін, бірліктер шатастырылмағанын және күн астында қызғанда не болатынын адам түсінуі керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Газ ыдыстың қабырғаларына соғылатын орасан көп молекулалардан тұрады — қысым осыдан пайда болады. Сол көлемде молекулалар неғұрлым көп болса және олар неғұрлым жылдам қозғалса, яғни температура неғұрлым жоғары болса, соққылар соғұрлым күшті әрі жиі болады. Таңғаларлығы, қысымы, көлемі және температурасы бірдей болғанда ыдыста кез келген газдың мольдер саны әрқашан бірдей болады — бұл Авогадро заңы. Ал массалары әртүрлі: бір моль гелий бір моль оттегіден сегіз есе жеңіл.
Аздап тарих
Француз инженері Эмиль Клапейрон он тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысында бұрыннан белгілі газ заңдарын бір теңдеуге біріктірді. Ал элементтердің периодтық кестесін жасаған сол Дмитрий Иванович Менделеев оны ыңғайлы жалпы түрде жазды — газдың кез келген массасы үшін және барлық газдарға ортақ бір әмбебап тұрақтымен. Сондықтан теңдеу екі адамның атымен аталады.
Формула: газ күйінің теңдеуі
Молекулалар көп болса және олар жылдамырақ қозғалса, қысым артады, ал үлкен көлемде соққылар үлкенірек бетке таралады. Осыдан теңдеу шығады: пэ вэ тең эмді үлкен эмге бөліп, эр тэға көбейткенге, немесе қысқаша, ню эр тэ. Пэ — паскальмен өлшенетін қысым, вэ — текше метрмен өлшенетін көлем, тэ — кельвинмен өлшенетін температура. Ню — мольмен өлшенетін зат мөлшері, ол килограммен алынған газ массасы эмді мольдік масса үлкен эмге бөлгенге тең, мысалы, оттегінің мольдік массасы бір мольге нөл бүтін мыңнан отыз екі килограмм. Эр — әмбебап газ тұрақтысы, бір моль-кельвинге сегіз бүтін жүзден отыз бір джоуль. Егер сол баллондағы мольдер санын екі есе арттырсаң, қысым да екі есе артады.
pV = (m / M) · RT = νRTp — қысым, Па
V — көлем, м³
m — газ массасы, кг
M — мольдік масса, кг/моль
ν — зат мөлшері, моль
R — газ тұрақтысы, 8,31, Дж/(моль·К)
T — абсолют температура, К
Формула: мольдер саны
Тәжірибеде бізге қысым, көлем және температура белгілі, ал қанша газ толтыру керек екенін табу қажет. Ол үшін теңдеуден өрнектейміз: ню тең пэ вэні эр тэға бөлгенге. Бұған дейін барлық шамаларды СИ жүйесіне аударамыз: кельвинмен берілген температураны былай аламыз — үлкен тэ тең кіші тэ қосу екі жүз жетпіс үш, литрлерді текше метрге, ал мегапаскальдарды паскальға аударамыз. Ню — мольдер саны, пэ — паскальмен қысым, вэ — текше метрмен көлем, эр — газ тұрақтысы, үлкен тэ — кельвинмен температура. Егер газды қыздырсаң, сол қысымда баллонға азырақ моль сыяды.
ν = pV / (RT)ν — зат мөлшері, моль
p — қысым, Па
V — көлем, м³
R — газ тұрақтысы, Дж/(моль·К)
T — абсолют температура, КT = t + 273; 1 л = 0,001 м³T — Кельвин шкаласы бойынша температура, К
t — Цельсий шкаласы бойынша температура, °C
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда жиырма жеті градустағы қырық литрлік оттегі баллоны тұр, қазір ол бос, манометр нөлді көрсетіп тұр, қасында таразы бар. Сен оны он бес мегапаскальға дейін оттегімен толтыруың керек, содан кейін газды гелийге ауыстырып, сол қысымға дейін толтырып, таразыдағы массаларды салыстыр. Алдымен температураны кельвинге, литрлерді текше метрге, мегапаскальдарды паскальға аударып, қажетті мольдер санын тап. Екі газдың мольдер саны сәйкес келе ме және неге массалары соншалықты қатты ерекшеленеді — соны байқа. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.