Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Тоқтың магнит өрісі». Талдап көрейік. Компасты батареядан келген сымның жанына қойып, тізбекті тұйықта: жанында бірде-бір магнит болмаса да, тіл кенет бұрылады. Демек, электр тогы өз айналасында магнит өрісін өзі жасайды. Тізбекті ажыратсаң — өріс жоғалады, ал тіл қайтадан солтүстікке оралады.
Бұл не үшін керек?
Электр мен магнетизмнің байланысына қазіргі техниканың барлығы дерлік құрылған: роботтар мен электромобильдердің электр қозғалтқыштары, электр станцияларының генераторлары, жасанды интеллектке арналған дата-орталықтарды қоректендіретін трансформаторлар. Платалар мен чиптерді әзірлеушілер токтардан шығатын магнит өрістері көрші сымдарға кедергі тудырмауын қадағалайды. Күн электр станциялары мен зарядтау станцияларындағы датчиктер тоқты көбінесе сымды үзбей, дәл оның магнит өрісі бойынша өлшейді. Жасанды интеллект өрісті есептеуге көмектеседі, бірақ нақты құрылғыдағы кедергінің қайдан шыққанын анықтау және оны қалай жою керектігін ойлап табу — осы тақырыпты түсінетін адамның жұмысы.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Сымдағы қозғалыстағы зарядтар оның айналасында магнит өрісін жасайды, және оның магнит сызықтары — сымды қоршап тұрған тұйық шеңберлер. Тоқ неғұрлым үлкен және сымға неғұрлым жақын болса, өріс соғұрлым күшті, ал тоқтың бағытын өзгертсең, сызықтар басқа жаққа бұралады. Сызықтардың бағытын бұрғы ережесі бойынша табады: штопорды тоқтың бағытымен бұрап кіргіз, сонда оның сабы магнит сызықтары баратын жаққа бұрылады. Сымның жанындағы компас тілі осы шеңберлердің бойымен бұрылады, бірақ оған Жердің өрісі де әсер етеді, сондықтан ол олардың арасындағы бір жерге тұрады.
Аздап тарих
Мың сегіз жүз жиырмасыншы жылы дат физигі Ханс Кристиан Эрстед компасты сымның жанына қойып, тізбекті тұйықтады: тіл бұрылды, ал ол тізбекті ажыратқанда, солтүстікке оралды. Бұған дейін электр мен магнетизмді мүлдем әртүрлі құбылыстар деп санаған. Тәжірибе туралы жаңалық Еуропа ғалымдарына тез тарап, сол жылдың өзінде француз Андре Мари Ампер токтардың магниттік әсерінің теориясын құра бастады.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда біз жоғарыдан, ұшынан көріп тұрған тік сым: солтүстік жоғарыда, шығыс оң жақта; кілт әзірге ажыратулы, тоқ екі ампер және бізге қарай бағытталған, ал компас сымнан алты сантиметр қашықтықта, оның шығыс жағында тұр. Алдымен компасты сымның солтүстігінде, яғни одан жоғары болатындай етіп ауыстырып қой. Содан кейін бұрғы ережесі бойынша тоқтың әр бағытында сымның үстінде магнит сызықтары қайда бағытталғанын ойлап, тілдің солтүстік ұшы шығысқа бұрылатындай бағытты таңда да, кілтті тұйықта. Егер тіл қырық бес градустан аз ауытқыса, өріс сымға жақынырақ және тоқ үлкенірек болғанда күшті болатынын еске түсір. Егер бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.