Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Көлеңке және жартылай көлеңке». Талдап көрейік. Күн шақырайған түсте асфальтта соңыңнан қалмай сырғып келе жатқан қара сұлбаны немесе үстел шамының жарығымен ақ қабырғада көлеңке театрының қалай жанданатынын елестет. Көлеңке — мөлдір емес заттың артындағы, түзу жарық сәулелері өте алмайтын кеңістік. Ал егер жарық көзі үлкен болса, көлеңкенің жиектері жұмсақ әрі бұлыңғыр болып, біркелкі өтпелі аймақ — жартылай көлеңке пайда болады.
Бұл не үшін керек?
Көлеңке мен жартылай көлеңке заңдарын түсіну астрономдарға Күн мен Ай тұтылуларын керемет дәлдікпен болжауға мүмкіндік береді. Кино мен фотографияда көлеңкелерді дұрыс орналастыру кадрдың тереңдігін, көлемін және көңіл-күйін жасайды. Ал хирургтер операция бөлмелерінде дәрігердің қолдары мен құралдары жұмыс аймағын жаппауы үшін арнайы көлеңкесіз шамдарды пайдаланады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Жарық керілген жіптер сияқты түзу сызықты таралады, сондықтан ол кедергіні өздігінен орап өте алмайды. Егер жарық көзі алыстағы жұлдызша немесе нүктелік диод сияқты кішкентай болса, заттың артындағы экранда мүлдем айқын, қою көлеңке шығады. Бірақ егер шам кең болса, оның әртүрлі бөліктері әртүрлі бұрышпен жарық түсіреді. Сонда заттың артында жарық мүлде жетпейтін аймақ — толық көлеңке пайда болады, ал оның айналасында шамның тек бір бөлігі ғана жарықтандыратын жартылай көлеңке жиегі түзіледі.
Аздап тарих
Біздің заманымызға дейінгі үшінші ғасырдың өзінде ежелгі грек ғалымы Киреналық Эратосфен бір күні әртүрлі қалаларда сырықтардың көлеңкелері әртүрлі бұрышпен түсетінін байқады. Александриядағы көлеңкенің ұзындығы мен Сиенадағы жарық түскен құдықтың тереңдігін салыстырып, ол Жердің радиусы мен шеңберінің ұзындығын есептей алды. Бұл қарапайым көлеңкенің тұтас планетаны өлшей алатынын дәлелдеген таңғаларлық жаңалық болды.
Формула: көлеңкенің өлшемі
Бұл формула төбелері нүктелік жарық көзінде түйісетін ұқсас үшбұрыштардың геометриясынан шығарылады. Жарық сәулелері конус болып таралады, сондықтан экран шамнан заттан неше есе алыс болса, көлеңке заттың өзінен сонша есе ірі болады. Дауыстап ол былай оқылады: үлкен аш кіші аш-ты үлкен эльге көбейтіп, кіші эльге бөлгенге тең. Мұнда үлкен аш — экрандағы көлеңкенің сантиметрмен алынған диаметрі немесе биіктігі, кіші аш — заттың өзінің сантиметрмен алынған өлшемі, үлкен эль — жарық көзінен экранға дейінгі қашықтық, ал кіші эль — көзден кедергіге дейінгі қашықтық. Егер затты шамға жақындатып, кіші эльді азайта бастасақ, экрандағы көлеңке қарқынды өседі.
H = h · L / lH — экрандағы көлеңкенің өлшемі, см
h — заттың өлшемі, см
L — жарық көзінен экранға дейінгі қашықтық, см
l — жарық көзінен затқа дейінгі қашықтық, см
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда оптикалық орындықта нүктелік шам, мөлдір емес дөңгелек диск және ең соңында экран орнатылған. Бірінші тәжірибеде көлеңке дисктен дәл екі есе үлкен болуы үшін қашықтықтар қандай қатынаста болуы керек екенін ойлан да, дискті қажетті орынға абайлап жылжыт. Содан кейін шамды үлкен плафоны бар кең күңгірт шамға ауыстырып, затты жарық көзіне жақындата баста. Сенің мақсатың — толық көлеңке аймағы нүктеге жиналып, экраннан толық жоғалып, тек жартылай көлеңке қалатын сәтті ұстап қалу. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, міндетті түрде жауап беремін. Уайымдама, сенің бәрі де қолыңнан келеді!