Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Горизонтқа бұрыш жасай лақтыру». Талдап көрейік. Допты досыңа лақтыр немесе сәл жоғары бағытталған шлангтан аққан су ағынына қара: ол әдемі доға сызып ұшады. Горизонтқа бұрыш жасай лақтырылған дене осындай қисық — парабола бойымен ұшады, алдымен көтеріліп, содан кейін төмендейді. Ал ұшу қашықтығы оның қаншалықты жылдам және қандай бұрышпен лақтырылғанына байланысты.
Бұл не үшін керек?
Лақтырылған денелердің ұшуын есептеу спортта, су ағынын өрт ошағына дәл бағыттайтын өрт сөндіру қондырғыларында, ауыл шаруашылығындағы бүріккіш дрондарда және манипулятор бөлшектерді лақтырып, қағып алатын робототехникада керек. Ғарышнамада бұл орбиталарды есептеудің алғашқы қадамы: спутник — шын мәнінде соншалықты жылдам лақтырылған дене, ол үнемі құлап отырады, бірақ Жерге тимей өтіп кетеді. Бүгін мұндай есептеулерді бағдарламалар жасайды, бірақ инженер оларға қандай жорамалдар енгізілгенін, мысалы, ауа кедергісі ескерілмегенін түсініп, нәтиженің шындыққа ұқсайтынын тексеруі керек. Біз үшін жасанды интеллект есептейтін кезде дәл осы білік ерекше құнды болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Бүкіл айла — ұшуды бір мезгілде жүретін және бір-біріне кедергі келтірмейтін екі қарапайым қозғалысқа жіктеуде. Горизонталь бойынша дене бірқалыпты, тұрақты жылдамдықпен ұшады: оны ештеңе тежемейді, өйткені біз ауаны ескермейміз. Вертикаль бойынша ол алдымен баяулай көтеріледі, содан кейін еркін түсудегідей үдей отырып құлайды. Осы екі қозғалысты қоссаң — парабола шығады.
Аздап тарих
Ұзақ уақыт бойы зеңбірек ядросы алдымен түзу бойымен ұшады, содан кейін күрт төмен құлайды деп есептеген. Галилео Галилей лақтырылған дененің траекториясы парабола екенін көрсетіп, мұны мың алты жүз отыз сегізінші жылы шыққан соңғы кітабы «Әңгімелерде» сипаттады. Сол жерде ол ең үлкен қашықтық неге қырық бес градус бұрышпен лақтырғанда алынатынын түсіндірді.
Формула: уақыт және биіктік
Бастапқы жылдамдықтың вертикаль бөлігі вэ нөлді синус альфаға көбейткенге тең: денені жоғары көтеретін дәл осы бөлік, ал ауырлық күші оны жэ үдеуімен сөндіреді. Ұшу уақыты: тэ екі вэ нөл синус альфаны жэ-ге бөлгенге тең; дене қанша уақыт көтерілсе, сонша уақыт түседі, екі сол себепті тұр. Ең үлкен биіктік: үлкен аш вэ нөл синус альфаның квадратын екі жэ-ге бөлгенге тең. Мұнда вэ нөл — секундына метрмен алынған бастапқы жылдамдық, альфа — градуспен алынған горизонтқа лақтыру бұрышы, жэ — секунд квадратына шаққандағы метрмен алынған еркін түсу үдеуі, уақыт секундпен, биіктік метрмен шығады. Бұрыш неғұрлым тік болса, синус соғұрлым үлкен, және дене соғұрлым биік әрі ұзақ ұшады.
t = 2v₀·sin α / gt — ұшу уақыты, с
v₀ — бастапқы жылдамдық, м/с
α — горизонтқа лақтыру бұрышы, °
g — еркін түсу үдеуі, м/с²H = (v₀·sin α)² / (2g)H — ең үлкен көтерілу биіктігі, м
v₀ — бастапқы жылдамдық, м/с
α — лақтыру бұрышы, °
g — еркін түсу үдеуі, м/с²
Формула: ұшу қашықтығы
Қашықтық — вэ нөлді косинус альфаға көбейткендегі горизонталь жылдамдықты ұшу уақытына көбейткендегі шама. Көбейтіп, ықшамдасақ, мынадай шығады: эль вэ нөлдің квадратын синус екі альфаға көбейтіп, жэ-ге бөлгенге тең. Эль — метрмен алынған қашықтық, вэ нөл — секундына метрмен алынған бастапқы жылдамдық, альфа — лақтыру бұрышы, жэ — еркін түсу үдеуі. Жылдамдық квадратта тұр: екі есе жылдам лақтырсаң — төрт есе алысқа ұшады. Ал синус екі альфа қырық бес градуста ең үлкен болады, және қосындысы тоқсан болатын екі бұрышта ол бірдей, демек, олардың қашықтығы да бірдей.
L = v₀²·sin 2α / gL — ұшу қашықтығы, м
v₀ — бастапқы жылдамдық, м/с
α — горизонтқа лақтыру бұрышы, °
g — еркін түсу үдеуі, м/с²vₓ = v₀·cos αvₓ — горизонталь жылдамдық, м/с
v₀ — бастапқы жылдамдық, м/с
α — лақтыру бұрышы, °
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда зеңбірек тұр: қазір ол қырық бес градус бұрышпен секундына жиырма метр жылдамдықпен атады, және снаряд шамамен қырық бір метрге ұшады, ал нысана жақынырақ — отыз метрде тұр. Жылдамдықты бұрынғыдай қалдырып, тек бұрышты өзгерт: қашықтық формуласына қажетті отыз метрді қойып, синус екі альфа қандай болуы керек екенін тап. Мұндай бұрыш екеу болады, біреуі жайпақ, екіншісі тік; синус екі альфа жүз сексен градус минус екі альфаның синусына тең екенін есіңе түсір. Екі бұрышпен де атып, екі рет те нысанаға тигеніңе және бұрыштардың айырмасы он градустан кем емес екеніне көз жеткіз. Бір нәрсе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.