Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Кернеулік және потенциал». Талдап көрейік. Әр зарядтың айналасында алау маңындағы жылу сияқты көзге көрінбейтін өріс бар: неғұрлым жақын барсаң, соғұрлым күшті сезінесің. Кернеулік берілген нүктеде өріс зарядты қандай күшпен және қайда итеретінін айтады, ал потенциал — заряд онда қанша энергияға ие екенін, шамамен таулы картадағы биіктік сияқты. Бірге олар өрістің толық бейнесін береді.
Бұл не үшін керек?
Өрістер мен потенциалдарды электроника бар жердің бәрінде есептейді: жасанды интеллектке арналған чиптердің транзисторларында кішкентай қабаттардың ішіндегі өріс кернеулігі процессордың жұмыс істейтінін немесе тесіліп кететінін шешеді. Сенсорлы экрандардың, лазерлік принтерлердің, электрондық микроскоптардың конструкторлары және ғарыш аппараттарын статикалық разрядтардан қорғауды жасаушылар дәл өріс пен эквипотенциалдар тұрғысынан ойлайды. Компьютер өрістің картасын сала алады, бірақ ондағы қауіпті нүктенің қайда екенін түсінуге, модельдеуге міндетті дұрыс қоюға және нәтижені нақты құрылғыда тексеруге тек осы ұғымдарды сезінетін адам ғана қабілетті. Сондықтан мұндай мамандар микросхемалар өндірісінде, медициналық техникада және ғарышта қажет.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Әр заряд өз өрісін тудырады, ал зарядтар бірнешеу болғанда, олардың өрістері бір-бірінің үстіне жай ғана қабаттасады. Кернеулік — нұсқар, сондықтан әртүрлі зарядтардан шыққан нұсқарлар бағытын ескере отырып қосылады және тіпті бірін-бірі жойып жіберуі мүмкін. Потенциал — таңбасы бар кәдімгі сан: оң зарядтан ол плюс, теріс зарядтан минус, және мұндай сандар шоттағы ақша мен қарыз сияқты қосылады. Потенциалы бірдей сызықтар картадағы горизонтальдарға ұқсайды, ал өріс нұсқарлары әрдайым оларға көлденең, беткей бойымен төмен қарай жүреді.
Аздап тарих
Мың жеті жүз сексен бесінші жылы француз инженері әрі физигі Шарль Кулон бұралмалы таразының — иінтірегі бар жіңішке жіптің көмегімен зарядталған шариктердің бір-бірінен қалай тебілетінін өлшеп, күштің қашықтықтың квадратына пропорционал әлсірейтінін анықтады. Ал зарядтардың айналасындағы кеңістікті толтыратын өріс идеясының өзін кейін көзге көрінбейтінді көру үшін күш сызықтарын салған ағылшын Майкл Фарадей дамытты.
Формула: кернеулік
Кернеулік — бірлік сынақ зарядына әсер ететін күш, сондықтан оны күштің зарядқа бөліндісі ретінде анықтайды: е тең эф бөлінген ку. Нүктелік зарядтың өрісі жан-жаққа тарап, сфера бетіне жайылады, ал сфераның ауданы радиустың квадраты сияқты өседі, сондықтан кернеулік те солай кемиді: е тең ка көбейтілген ку модулі, бөлінген эр квадрат. Мұнда е — кулонға ньютонмен өлшенетін кернеулік, ка — шамамен тоғыз миллиардқа тең тұрақты, оның бірлігі ньютон көбейтілген метр квадрат бөлінген кулон квадрат, ку — кулонмен өлшенетін заряд, эр — метрмен өлшенетін қашықтық. Егер зарядтан екі есе алыс кетсең, кернеулік төрт есе кемиді. Кернеулік — вектор, және бірнеше зарядтың өрістері бағыттарын ескере отырып қосылады.
E = F / qE — өріс кернеулігі, Н/Кл
F — зарядқа әсер ететін күш, Н
q — сынақ заряды, КлE = k·|q| / r²E — нүктелік зарядтың өріс кернеулігі, Н/Кл
k — тұрақты, ≈ 9·10⁹, Н·м²/Кл²
q — өрісті тудыратын заряд, Кл
r — зарядқа дейінгі қашықтық, м
Формула: потенциал
Потенциал — өрістің нүктесінде бірлік заряд ие болатын энергия, сондықтан фи тең вэ бөлінген ку. Нүктелік заряд үшін энергия қашықтыққа қарай күшке қарағанда баяуырақ, жай ғана қашықтыққа кері пропорционал кемиді: фи тең ка көбейтілген ку, бөлінген эр, оның үстіне таңба зарядпен бірге алынады. Фи — вольтпен өлшенетін потенциал, ку — кулонмен өлшенетін заряд, эр — метрмен өлшенетін қашықтық, ка — кернеуліктегі сол тұрақты. Егер екі есе алыс кетсең, потенциал екі есе кіші болады, ал теріс зарядтан ол теріс. Бірнеше зарядтың потенциалдары таңбасын ескере отырып кәдімгі сандар сияқты қосылады, ал зарядты тасымалдағандағы өрістің жұмысы зарядтың потенциалдар айырымына көбейтіндісіне тең.
φ = k·q / rφ — нүктелік зарядтың өріс потенциалы, В
k — тұрақты, ≈ 9·10⁹, Н·м²/Кл²
q — өз таңбасымен алынған заряд, Кл
r — зарядқа дейінгі қашықтық, мA = q·(φ₁ − φ₂)A — өрістің жұмысы, Дж
q — тасымалданатын заряд, Кл
φ₁ — бастапқы нүктенің потенциалы, В
φ₂ — соңғы нүктенің потенциалы, В
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алаңда бір-бірінен он сегіз сантиметр қашықтықта екі нанокулоннан екі заряд тұр, түспен потенциал көрсетілген — ол нөлден үлкен жерде жылы түс, кіші жерде суық түс, пунктирлер — эквипотенциалдар, ал нұсқарлар — өрістің бағыты. Сен сынақ нүктесін жылжытасың да, зарядтарға дейінгі қашықтықтарды, кернеулік модулін және потенциалды көресің. Алдымен екі бірдей заряд үшін кернеулік нөлге тең болатын орынды тап: екі зарядтан шыққан нұсқарлар шамасы жағынан тең және бір-біріне қарама-қарсы бағытталатын жер қайда болатынын ойлан. Содан кейін зарядтарды таңбасы әртүрлі етіп, потенциал нөлге тең болатын нүктені тап: бір зарядтың плюсі екіншісінің минусын дәл қай жерде жояды? Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.