Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Толық тізбек үшін Ом заңы». Талдап көрейік. Үйдегі құбырлар арқылы су айдайтын қуатты сорғыны елестет: егер барлық кранды бірден ашсаң, арын сөзсіз әлсірейді, өйткені судың өзіне сорғы механизмінің ішінде тар. Кез келген батарейка дәл солай әрекет етеді, өйткені электр тогы тек аспаптардың кедергісін ғана емес, ток көзінің өз ішіндегі кедергіні де жеңеді. Толық тізбек үшін Ом заңы батарейканың арынын, оның жасырын шығындарын және бүкіл жүйедегі ток күшін өзара байланыстырады.
Бұл не үшін керек?
Бұл заң электромобильдерге, дрондарға және жасанды интеллектті қоректендіретін заманауи дата-орталықтардың серверлеріне арналған қоректендіру жүйелерін жобалаудың негізінде жатыр. Егер смартфонның немесе роботтың батареясы қатты қызып, жүктеме кезінде кернеуі түсіп кетсе, оған дәл осы ішкі кедергі кінәлі. Жасанды интеллект күрделі графиктерді оңай салып, тізбектің параметрлерін секундтың бөлшегінде есептейді, бірақ дұрыс ток көзін таңдау, алгоритмдерге шектеулер қою және нақты құрылғылардағы ақауларды дер кезінде табу үшін инженер процестердің физикалық мәнін түсінуі керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Әрбір ток көзінің электр қозғаушы күші бар — бұл оның тізбек бойымен қозғалу үшін зарядтарға беруге дайын толық энергия қоры. Тізбек тұйықталғанда зарядтар шамдар мен сымдар арқылы жүгіріп өтіп, батарейканың ішіне қайтып келеді де, оның химиялық құрамы мен электродтарына тап болады. Осының салдарынан бастапқы арынның бір бөлігі ток көзінің өз ішінде жылу түрінде сөзсіз жоғалады, ал сыртқа тек қалған кернеу ғана беріледі.
Аздап тарих
Неміс физигі Георг Ом кәдімгі сұйық батареялармен ұзақ уақыт дәл нәтиже ала алмады, өйткені олардың химиялық құрамы тәжірибе кезінде өзгеріп, ішкі кедергіні бұрмалап отырды. Бұл мәселені жеңу үшін ғалым тізбекті термопара негізінде құрастырды: оның бір дәнекерін қайнаған сумен қыздырып, екіншісін еріп жатқан мұзбен салқындатты, сөйтіп мүлтіксіз тұрақты ток көзін жасап, іргелі заңды ашты.
Формула: ток күші
Бұл формула ток көзін жүктемемен жалғағанда тізбек бойымен қандай ток ағатынын көрсетеді. Ток күші электр қозғаушы күшті жүктеменің сыртқы кедергісі мен ток көзінің ішкі кедергісінің қосындысына бөлгенге тең. Ток күші ампермен, электр қозғаушы күш вольтпен, ал екі кедергі де оммен өлшенеді. Бөлімдегі қосынды — бүкіл тұйық тізбектегі зарядтар жолындағы жалпы бөгет. Егер сыртқы кедергіні нөлге дейін дерлік азайтсаң, тізбектегі ток күрт өсіп, қысқа тұйықталудың қауіпті режимі пайда болады.
I = ℰ / (R + r)I — тізбектегі ток күші, А
ℰ — ток көзінің электр қозғаушы күші, В
R — сыртқы тізбектің кедергісі, Ом
r — ток көзінің ішкі кедергісі, Ом
Формула: ток көзіндегі кернеу
Бұл формула бойынша ток көзі сыртқы тізбекке, қосылған аспаптарға беретін нақты кернеуді есептейді. Қысқыштардағы кернеу электр қозғаушы күштен ток күші мен ток көзінің ішкі кедергісінің көбейтіндісін алып тастағанға тең. Кернеу мен электр қозғаушы күш вольтпен, ток күші ампермен, ал кедергі оммен өлшенеді. Токтың ішкі кедергіге көбейтіндісі ток көзінің өз ішінде қанша вольт жоғалғанын көрсетеді. Аспаптар неғұрлым күшті ток алса, батареяның шығысындағы пайдалы кернеу соғұрлым айқын төмендейді.
U = ℰ − I · rU — ток көзінің қысқыштарындағы кернеу, В
ℰ — ток көзінің электр қозғаушы күші, В
I — тізбектегі ток күші, А
r — ток көзінің ішкі кедергісі, Ом
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңдағы сызбада тізбек жиналған: параметрлері белгісіз батарея, кілт, реттелетін реостат, сондай-ақ амперметр мен вольтметр. Кілтті тұйықта да, реостаттың жүгірткісін баяу жылжыта отырып, кемінде төрт түрлі күйде аспаптардың көрсеткіштерін жазып ал. Алынған ток пен кернеу мәндерінің жұптары графикте нүктелер құрайды, солар арқылы ойша түзу сызық жүргізу керек. Осы түзудің кернеудің тік осімен қиылысу нүктесі электр қозғаушы күштің шамасын көрсетеді, ал түзудің көлбеулігі батареяның ішкі кедергісін есептеуге мүмкіндік береді. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.