Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Шығару және жұтылу спектрлері». Талдап көрейік. Егер жарықты шыны призма арқылы өткізсең, ол кемпірқосаққа — спектрге жіктеледі. Шамның қызған қылы барлық түстерден тұратын тұтас кемпірқосақ береді, ал жарқыраған газ — тауардағы штрихкод сияқты бірнеше жарқын жолақ қана. Әр химиялық элементтің бұл штрихкоды саусақ ізі сияқты өзіндік, және сол арқылы тіпті алыс жұлдыздың неден жасалғанын білуге болады.
Бұл не үшін керек?
Спектрлік талдау — ғылым мен техниканың ең қуатты құралдарының бірі. Спектрлер бойынша чиптер өндірісіне арналған металдар мен кремнийдің тазалығын тексереді, судағы және ауадағы ластануларды іздейді, дәрілерді талдайды, ал марсоходтар тастарды лазермен буландырып, жарқылды қарау арқылы олардың құрамын анықтайды. Жарықдиодтар, лазерлер және телефон экрандары да электрондардың энергия деңгейлері арасындағы ауысуларының арқасында жұмыс істейді. Жасанды интеллект спектрлерді барған сайын жылдам таниды, бірақ аспапты баптау, сызықтың неге басқа жерде тұрғанын түсіну және зат туралы дұрыс қорытынды жасау бұл сызықтардың қайдан шығатынын түсінетін адамның ғана қолынан келеді.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Атомдағы электрон кез келген жерде емес, баспалдақтың сатыларындағыдай тек белгілі бір энергия деңгейлерінде ғана бола алады. Жоғарырақ сатыдан төменірек сатыға секіргенде атом жарықтың үлесін — фотон шығарады, және оның энергиясы сатылар энергияларының айырмасына тең. Фотонның энергиясы толқын ұзындығын, демек, сызықтың түсін анықтайды. Суық газ, керісінше, өзі шығара алатын дәл сол толқын ұзындықтарындағы жарықты жұтады, — және тұтас кемпірқосақта қараңғы сызықтар пайда болады.
Аздап тарих
Он тоғызыншы ғасырдың ортасында неміс ғалымдары Густав Кирхгоф пен Роберт Бунзен спектрлік талдауды ойлап тауып, оның көмегімен екі жаңа элемент — цезий мен рубидийді ашты. Ал гелийді алдымен Жерден емес, Күннен тапты: оның спектрінде бірде-бір белгілі затта жоқ сызық көрінді. Атомның неге жеке сызықтармен жарқырайтынын тек мың тоғыз жүз он үшінші жылы дат физигі Нильс Бор түсіндіре алды.
Формула: фотонның энергиясы
Электрон жоғарғы деңгейден төменгісіне секіргенде артық энергия жоғалмайды, оны бір фотон алып кетеді. Осыдан Бор ережесі шығады: аш ню тең е ка минус е эн. Мұнда е ка — жоғарғы деңгейдің энергиясы, е эн — төменгісінікі, екеуі де электронвольтпен немесе джоульмен, ню — жарықтың герцпен өлшенетін жиілігі, ал аш — Планк тұрақтысы. Деңгейлердің айырмасы неғұрлым үлкен болса, фотонның энергиясы соғұрлым үлкен, оның жиілігі соғұрлым жоғары және түсі күлгін шетке соғұрлым жақын. Кішкене секіріс қызыл жарық береді, үлкені — күлгін немесе тіпті көзге көрінбейтін ультракүлгін.
hν = Eₖ − Eₙh — Планк тұрақтысы, 6,63·10⁻³⁴, Дж·с
ν — шығарылған жарықтың жиілігі, Гц
Eₖ — жоғарғы деңгейдің энергиясы, эВ
Eₙ — төменгі деңгейдің энергиясы, эВ
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда энергия деңгейлерінің баспалдағы бар сутек атомы, электрон қазір ең төменгі, бірінші деңгейде отыр, ал төменде сызықтар түсетін спектр жолағы бар. Электронды жоғарғы деңгейлерге және кері ауыстырып, қандай сызықтар пайда болатынын қара: біреулері көрінетін болады, ал басқалары спектрдің көзге көрінбейтін бөлігіне кетеді. Сенің мақсатың — сутектің көрінетін төрт сызығының бәрін табу; фотон көрінетін болуы үшін электрон қай деңгейге түсуі керек екенін ойлан. Содан кейін жұтылу спектрін қосып, қараңғы сызықтардың қайда тұрғанын салыстыр. Бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.