Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Модификациялар және реакция нормасы». Талдап көрейік. Бір ағашқа қарашы: күн жақтағы жапырақтар ұсағырақ әрі қалыңырақ, ал көлеңкедегілері ірірек әрі жұқарақ, бірақ олардың гендері бірдей. Бұл — модификациялық өзгергіштік: белгі ортаның әсерінен өзгереді, ал гендер бұрынғысынша қалады. Жазғы күнге күю сияқты: ол күннен пайда болады, бірақ балаларға берілмейді.
Бұл не үшін керек?
Нәрсенің гендерге, ал нәрсенің ортаға байланысты екенін түсіну — қазіргі ауыл шаруашылығы мен медицинаның негізі. Агрономдар өнім мүмкін болатын жоғарғы шекке жақын болатындай етіп сорт пен жағдайды таңдайды, ал датчиктері бар жылыжайлар жарық пен суаруды сағат сайын дерлік басқарады. Дәрігерлер адам денсаулығында нәрсе тұқым қуалаушылықпен берілгенін, ал нәрсе тамаққа, ұйқыға және жаттығуға байланысты екенін анықтайды. Жасанды интеллект миллиондаған өлшеулер бойынша орташа мәндерді тез есептейді, бірақ адал тәжірибені жоспарлау, шашыраңқылықтың қайдан шыққанын түсіну және модификацияны тұқым қуалайтын белгімен шатастырмау — адамның міндеті.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Гендер жапырақтың нақты өлшемін емес, мүмкіндіктер дәлізін — реакция нормасын белгілейді. Белгінің осы дәліздің ішінде қай жерде болатынын орта шешеді: күнде жапырақ бір түрлі өседі, көлеңкеде басқаша, бірақ дәлізден шықпайды. Дене массасында, сүт сауымында немесе жапырақ ұзындығында дәліз кең, ал гүлдердің түсінде немесе қан тобында — өте тар. Көп жапырақты өлшесең, ең көбі орташа болып шығады, ал өте ұсақтары мен өте ірілері аз болады; мәндерді олардың жиілігімен бірге вариациялық қатар деп атайды, ал оның графигін — қоңырауға ұқсайтын вариациялық қисық деп атайды.
Аздап тарих
Жиырмасыншы ғасырдың басында даниялық ғалым Вильгельм Иогансен көп жыл бойы бұршақ тұқымдарын өлшеді. Ол таза линияларды — бір өздігінен тозаңданатын өсімдіктің ұрпағын шығарды және линияның ішінде де тұқымдардың ірісі де, ұсағы да болатынын байқады. Бірақ ең ірі және ең ұсақ тұқымдардың ұрпағы орта есеппен бірдей болып шықты: айырмашылық жағдайлардан пайда болған және тұқым қуаламаған. «Ген», «генотип» және «фенотип» деген сөздерді ғылымға дәл осы Иогансен енгізген.
Формула: орташа ұзындық
Күн жақтағы және көлеңкедегі жапырақтарды салыстыру үшін бүкіл іріктемені сипаттайтын бір сан керек — орташа ұзындық. Барлық жапырақтың ұзындықтарын қосып, олардың санына бөлуге болады, ал жапырақтар ұзындығы бойынша топтастырылған кезде былай істеу ыңғайлырақ: әр ұзындықты осындай ұзындықтағы жапырақтар санына көбейтіп, барлық көбейтінділерді қосып, жапырақтардың жалпы санына бөлеміз. Бұл былай оқылады: сызықшалы икс тең вэ мен пэ көбейтінділерінің қосындысы бөлінген эн. Мұнда вэ — жапырақтың сантиметрмен берілген ұзындығы, пэ — осындай ұзындықтағы жапырақтар саны, эн — іріктемедегі жапырақтардың жалпы саны, ал сызықшалы икс — орташа ұзындық, ол да сантиметрмен. Іріктемеде ірі жапырақтар көбейсе, қосынды өседі де, орташа мән үлкен мәндерге қарай жылжиды.
x̄ = Σ(v·p) / nx̄ — жапырақтың орташа ұзындығы, см
v — қатардағы жапырақ ұзындығы, см
p — жиілік: осындай ұзындықтағы жапырақтар саны, —
n — іріктемедегі жапырақтардың жалпы саны, —
Σ — ұзындықтың барлық мәндері бойынша қосынды, —
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда ағаш тұр, қазір оның күн жағы ашық: одан отыз жапырақ жина, сонда экранда үлестірім пайда болады — қандай ұзындықтағы жапырақ қанша екені. Орташа мәнді есепте: әр ұзындықты жапырақтар санына көбейтіп, қос та, отызға бөл, содан кейін маркерді осы мәнге қой, дәлдік сантиметрдің оннан үш бөлігіндей болуы керек. Содан кейін көлеңкелі жағына өтіп, тағы отыз жапырақ жина да, дәл солай істе. Екі орташа мәнді салыстырып, көлеңкеде жапырақтар неге ірірек болатынын және бұл ағаштың тұқымдары мұндай айырмашылықты неге тұқым қуаламайтынын ойлан. Бірдеңе түсініксіз қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.