Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Көру және есту». Талдап көрейік. Көз бен құлақ — басымызға орнатылған екі таңғажайып аспап. Көз автофокусы бар фотокамераға ұқсайды: линза жарықты жинап, жарыққа сезімтал экранға сурет салады. Ал құлақ күшейткіші бар микрофон сияқты, ол ауаның дірілін жүйке сигналдарына айналдырады, ал ми сол сигналдардан бейнелер мен дыбыстарды құрастырады.
Бұл не үшін керек?
Көз бен құлақты түсінуге көзілдірік, жанаспалы линзалар, көруді лазермен түзету, есту аппараттары және саңырау балаларға естуді қайтаратын кохлеарлық импланттар негізделген. Жүргізушісіз автомобильдер мен роботтардың камераларын, «Эппл Вижн Про» және «Мета Квест» сияқты виртуалды шынайылық дулығаларын көздің қалай фокусталатынын және мидың көлемді бейнені қалай құрастыратынын ескеріп жобалайды. Жасанды интеллект қазірдің өзінде торқабық ауруларын суреттер бойынша табады, бірақ адамға ем таңдау, жаңа аспап құрастыру және оның шынымен көруге және естуге көмектесетінін тексеру — офтальмологтың, сурдологтың және инженердің ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Жарық мөлдір қабық пен көз бұршағы арқылы өтеді, олар сәулелерді сындырып, торқабыққа кішірейтілген төңкерілген кескін салады; таяқшалар ымыртта жұмыс істейді, сауытшалар түстерді ажыратады, ал сигнал көру жүйкесі арқылы шүйде бөлігіне кетеді. Жақын затты көру үшін кірпікше бұлшықет жиырылады, ал көз бұршағы дөңесірек болады — бұл аккомодация. Алыстан көрмейтін адамда алыс заттардың кескіні торқабықтың алдында, жақыннан көрмейтін адамда оның артында пайда болады, ал көзілдірік оны орнына жылжытады. Құлақта дыбыс дабыл жарғағын тербетеді, сүйекшелер — балғашық, төсшік және үзеңгі — тербелістерді күшейтіп, ұлудың сұйықтығына береді, онда түкті жасушалар жоғары дыбыстарды басында, ал төмен дыбыстарды ұшында қабылдайды.
Аздап тарих
Ұлудың жоғары және төмен дыбыстарды қалай ажырататынын венгр физигі әрі физиологы Георг фон Бекеши анықтады. Ол ішкі құлақтың ұлуын зерттеп, дыбыстың ол арқылы толқын болып жүгіретінін және әр жиіліктің ең күшті тербелетін өз орны бар екенін көрді. Осы еңбектері үшін ол физиология және медицина бойынша Нобель сыйлығын алды.
Формула: оптикалық күш
Линза жарықты неғұрлым күштірек сындырса, сәулелер оған соғұрлым жақын жиналады, яғни оның фокус аралығы соғұрлым қысқа болады. Сондықтан оптикалық күшті былай есептейді: дэ тең бір бөлінген эф. Дэ — оптикалық күш, диоптриямен, эф — фокус аралығы, метрмен. Фокусы бір метр линзаның күші бір диоптрия, ал фокусы елу сантиметр линзаның күші — екі диоптрия. Жинағыш линзалардың, жақыннан көрмейтіндерге арналғандардың, күші плюс таңбалы, шашыратқыш линзалардың, алыстан көрмейтіндерге арналғандардың, күші минус таңбалы. Егер фокус аралығын кішірейтсе, оптикалық күш өседі.
D = 1 / FD — оптикалық күш, дптр
F — фокус аралығы, м
Формула: аккомодация
Сау көз ешбір күшсіз алыс заттарға бапталған. Жақын затты анық көру үшін көзге қосымша оптикалық күш керек: дельта дэ тең бір бөлінген кіші дэ. Мұндағы дельта дэ — көз бұршағы неше диоптрия қосуы керек екені, ал кіші дэ — затқа дейінгі қашықтық, метрмен. Жиырма бес сантиметр қашықтықтағы кітап төрт диоптрия қосуды талап етеді, сондықтан көздің алпыс диоптриясы алпыс төртке айналуы тиіс. Зат неғұрлым жақын болса, кірпікше бұлшықетті соғұрлым көбірек керу керек, ал жас ұлғайған сайын көз бұршағы бұған шамасы жетпей қалады.
ΔD = 1 / dΔD — көз бұршағының қосымша оптикалық күші, дптр
d — затқа дейінгі қашықтық, м
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір алдыңда «Көз» режимі: сау көз жиырма бес сантиметр қашықтықтағы кітапқа қарап тұр, бірақ аккомодация нөлде, көздің күші алпыс диоптрия, ал алпыс төрт керек, сондықтан кескін торқабықтың артында бұлдырап тұр. Бірінші тәжірибе — жақын зат үшін көз бұршағы қандай болуы керек екенін ойлан да, кітап анық көрінгенше аккомодацияны өзгерт, ал қажетті қосымшаны формула бойынша тексер. Екінші — алыстан көрмейтін адамға маңдайшадағы жазуды анық көруі үшін көзілдірік таңда: оның кескіні қай жерде пайда болатынын және оны қай линза жылжытатынын еске түсір. Үшінші — ұлуға өтіп, белгіленген орын үн қосатын жиілікті таңда: оның басы қандай дыбыстарды, ал ұшы қандай дыбыстарды қабылдайтынын ойлан. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — ештеңе етпейді, менен кез келген нәрсені сұра, мен жауап беремін. Уайымдама.