Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Көмірсулар мен липидтер: энергия қоймалары». Талдап көрейік. Көмірсулар мен липидтер — тірі ағзалардың басты энергия қоймалары. Көмірсулар қолма-қол ақшасы бар әмиянға ұқсайды: ақшаны тез алуға болады, бірақ көп алып жүре алмайсың. Ал май жинақ шотына ұқсайды: онда жеңіл салмақта өте көп энергия сыяды, бірақ оны алу сәл ұзағырақ.
Бұл не үшін керек?
Ағзаның энергияны қалай сақтайтынын түсіну диетологияның, спорт ғылымының, қант диабеті мен семіздікті емдеудің негізінде жатыр. Көмірсулар мен липидтерден биоотын, биологиялық ыдырайтын пластиктер, дәрілер және косметика жасайды, ал целлюлоза мен хитин — жаңа материалдарға арналған шикізат. Жасанды интеллект тамақтану жоспарын құрып, калорияны есептей алады, бірақ адамның зат алмасуы неге бұзылғанын анықтау, өсімдіктерден жаңа материал ойлап табу және оны шынайы өмірде тексеру тек маманның қолынан келеді. Мұндай білім дәрігерлерге, жаттықтырушыларға, тамақ өндірісінің технологтарына және биоматериал жасаушыларға керек.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Көмірсулар көміртектен, сутектен және оттектен тұрады: глюкоза мен фруктоза сияқты қарапайым қанттар, сахароза сияқты дисахаридтер және полисахаридтер — өсімдіктердегі крахмал, жануарлар мен саңырауқұлақтардағы гликоген, целлюлоза және хитин. Липидтер суда ерімейді: май глицериннен және май қышқылдарының үш қалдығынан тұрады, фосфолипидтер мембраналар түзеді, ал балауыз жапырақтар мен қауырсындарды судан қорғайды. Бір грамм май ыдырағанда бір грамм көмірсудан екі еседен де көп энергия бөлінеді, сондықтан ұзақ мерзімді қор май түрінде сақталады. Гликоген — жылдам қор: ол глюкозаға дейін оңай ыдырайды, бірақ көп су ұстайды, сондықтан ауыр.
Аздап тарих
Француз химигі Антуан Лавуазье Пьер-Симон Лапласпен бірге он сегізінші ғасырда теңіз шошқасын айналасы мұзбен қоршалған аспапқа орналастырып, оның жылуынан қанша мұз еритінін өлшеді. Олар мұны көмірдің жануынан шыққан жылумен салыстырып, тыныс алу — ағза ішінде тағамның баяу жануы деген қорытындыға келді. Қоректік заттардың тірі жанға қанша энергия беретінін өлшеу осылай алғаш рет басталды.
Формула: қордың массасы
Әр грамм зат ыдырағанда белгілі бір мөлшерде энергия береді — бұл оның меншікті жану жылуы, кю. Демек, қажетті энергияны жинау үшін кю осы энергияда қанша рет сыйса, сонша грамм алу керек: эм тең е бөлінген кюге. Мұндағы е — килоджоульмен берілген қажетті энергия, кю — бір грамм зат қанша килоджоуль беретіні, көмірсуларда он жеті бүтін оннан алты, майда отыз сегіз бүтін оннан тоғыз, ал эм — граммен берілген заттың массасы. Кю неғұрлым үлкен болса, сол энергия қоры үшін соғұрлым аз масса керек. Бірақ гликоген сумен бірге сақталады, сондықтан гликоген қоймасының нақты массасы оның массасын төртке көбейткенге тең.
m = E / qm — заттың массасы, г
E — жинақталған энергия, кДж
q — 1 г заттан алынатын энергия, кДж/гM = 4 · mM — гликоген қоймасының сумен бірге массасы, г
m — гликогеннің өз массасы, г
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда екі энергия қоймасы: бірінде гликоген, екіншісінде май, әзірге екеуі де бос. Сенің мақсатың — әрқайсысына екі мыңнан екі мың екі жүз килоджоульге дейін энергия жинау. Алдымен формула бойынша бұл үшін қанша грамм гликоген және қанша грамм май керек екенін шамалап есепте, содан соң қоймаларға зат қосып, энергияны тексер. Гликоген сумен бірге сақталатынын ұмытпа және соңында қай қордың жеңіл екенін салыстыр — жануарлар қысқа неге дәл майды жинайтынын ойлан. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — оқасы жоқ, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.