Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Органоидтар: кім немен айналысады». Талдап көрейік. Жасуша кішкентай зауыт сияқты құрылған, онда әр цех өз жұмысымен айналысады. Бұл цехтар органоидтар деп аталады, олар цитоплазмада — үнемі баяу қозғалып тұратын жартылай сұйық ортада жүзіп жүреді. Бір органоидтар қант жасайды, екіншілері энергия өндіреді, үшіншілері ақуыз құрастырады, ал ядро бүкіл зауытты басқарады.
Бұл не үшін керек?
Органоидтардың жұмысын түсіну медицинаның, фармацевтиканың және биотехнологияның негізінде жатыр: көптеген дәрілер мен аурулар митохондриялардың жұмысымен байланысты, ал бактериялардың рибосомалары — антибиотиктердің нысанасы. Ғалымдар көбірек өнім алу үшін өсімдіктердің фотосинтезін жақсартуға тырысады, ал ДипМайнд компаниясының АльфаФолд бағдарламасы рибосомалар құрастыратын ақуыздардың пішінін болжауды үйренді. Жасанды интеллект болжамдар ұсынады, бірақ оларды тірі жасушада тексеру, жаңа сорт өсіру және тәжірибенің неге сәтсіз болғанын түсіну тек адамның қолынан келеді. Жасушаның құрылысын білетін биологтар, агрономдар мен биоинженерлер өте қажет болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Хлоропластар жарықта көмірқышқыл газы мен судан қант жасайды — бұл фотосинтез. Митохондриялар осы қантты оттектің көмегімен ыдыратып, жасушаға қалған барлық жұмысқа энергия береді. Рибосомалар ядродан келген бұйрықтар бойынша ақуыз құрастырады, вакуоль жасуша шырынын — еріген заттары бар суды сақтайды, ал ядро тұқым қуалайтын ақпаратты сақтап, жасушаны басқарады. Егер жарық аз болса, хлоропластар қантты азырақ жасайды, сонда жасушада митохондрияларға қор жетпей қалуы мүмкін.
Аздап тарих
«Жасуша» деген сөздің өзін ағылшын ғалымы Роберт Гук ойлап тапқан: он жетінші ғасырда ол өз микроскобымен тоздың жұқа кесіндісін қарап, кішкентай бөлмелерге немесе ара ұясына ұқсайтын көптеген бос ұяшықтарды көрді. Жасушаның ішкі құрылысын — органоидтарды — ғалымдар әлдеқайда кейін, күштірек микроскоптар, ал содан соң электрондық микроскоп пайда болғанда ғана көре алды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Сенің алдыңда өсімдік жасушасы: онда ядро, вакуоль, хлоропластар, митохондриялар, рибосомалар және цитоплазма көрініп тұр. Қасында жұмыстары жазылған алты карточка бар, мысалы, «Қантты ыдыратып, энергия береді» немесе «Ақуыз құрастырады», — әрқайсысын осы жұмыспен айналысатын жасуша бөлігіне апарып қой. Органоидтың қандай екенін және оған жұмыс үшін не керек екенін ойла: жарық па, оттек пе, әлде қант па. Ал «Схема» қосымша бетінде жарықты өзгертіп, жасушаға қант жете ме, соны көре аласың. Егер бірдеңе түсініксіз болып қалса — оқасы жоқ, менен кез келген нәрсені сұра, жауап беремін. Уайымдама.