Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Бұлшықеттер және иінтіректер». Талдап көрейік. Қолдарымыз бен аяқтарымыз иінтірек сияқты құрылған: сүйек — қатты таяқ, буын — тірек нүктесі, ал бұлшықет сүйекті арқан сияқты тартады. Бұлшықет тек жиырылып, тарта алады, итере алмайды, сондықтан бұлшықеттер жұптасып жұмыс істейді: біреуі бүгеді, екіншісі жазады. Күректі немесе ескекті еске түсір — дәл сол механика сенің қолыңның ішінде жасырынып тұр.
Бұл не үшін керек?
Бұлшықеттер мен сүйектердің иінтірек болып қалай жұмыс істейтінін түсіну бионикалық протездер, жұмысшыларға және жарақат алған адамдарға арналған экзоқаңқалар, сондай-ақ Бостон Дайнемикс машиналары сияқты адамға ұқсас роботтар жасайтын инженерлерге қажет. Спорт дәрігерлері мен оңалту мамандары дәл осы механика бойынша буынды қалай қалпына келтіріп, сіңірге артық жүк түсірмеу керектігін шешеді. Жасанды интеллект протездің моторын басқарып, жүктемені есептей алады, бірақ адамның неге ауырып тұрғанын түсіну, ыңғайлы құрылым ойлап табу және оны тірі денеде тексеру — адамның ісі. Биология мен техниканың тоғысындағы мұндай мамандарға сұраныс өте жоғары болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Әр бұлшықет талшықтар шоғырынан тұрады және сүйектерге берік сіңірлермен бекиді. Бицепс жиырылғанда, ол білекті жоғары тартады да, қол шынтақтан бүгіледі, ал трицепс бұл кезде босаңсыған болады; қолды жазу үшін енді трицепс жұмыс істейді. Бицепс шынтаққа өте жақын, небәрі төрт сантиметр жерде бекіген, ал алақандағы жүк отыз үш сантиметр қашықтықта тұр. Сондықтан бұлшықетке жүктің салмағынан бірнеше есе күштірек тартуға тура келеді, есесіне білезік жылдам әрі алысқа қозғалады.
Аздап тарих
Денені иінтіректері бар механизм ретінде қарастыра бастағандардың алғашқыларының бірі он жетінші ғасырдағы итальян ғалымы Джованни Альфонсо Борелли болды. «Жануарлардың қозғалысы туралы» кітабында ол жүкті ұстап тұру үшін бұлшықеттер қандай күшпен тартуы керектігін есептеп, бұл күштердің қаншалықты үлкен екеніне таң қалды. Оны биомеханиканың негізін салушылардың бірі деп орынды санайды.
Формула: күш моменті
Иінтіректі түсіну үшін тек күш қана емес, оның тірек нүктесінен қаншалықты алыс түсірілгені де маңызды. Есікті еске түсір: оны тұтқасынан итеру оңай, ал топсаның дәл жанынан итеру өте қиын. Сондықтан күш моменті енгізіледі: эм тең эф көбейту эр. Мұнда эф — ньютонмен өлшенетін күш, эр — күш иіні, яғни тірек нүктесінен күш әсер ететін жерге дейінгі метрмен өлшенетін қашықтық, ал эм — ньютон-метрмен өлшенетін күш моменті. Күш өзгермей, иінді екі есе ұлғайтса, момент те екі есе артады.
M = F · rM — күш моменті, Н·м
F — күш, Н
r — күш иіні, буыннан қашықтық, м
Формула: бицепс күші
Оны әртүрлі жаққа бұратын моменттер тең болғанда, қол қозғалмай тұрады. Жүк білекті төмен, ал бицепс жоғары тартады, сондықтан бицепстің эфі көбейту бицепстің эрі тең жүктің эфі көбейту жүктің эрі. Мұнда бицепстің эфі — бұлшықеттің күші, жүктің эфі — гантельдің салмағы, екеуі де ньютонмен, ал бицепстің эрі мен жүктің эрі — олардың шынтаққа дейінгі метрмен өлшенетін қашықтықтары. Бицепстің иіні жүктің иінінен неше есе қысқа болса, бицепстің күші жүктің салмағынан сонша есе үлкен болады. Егер ауырырақ гантель алсаң, бицепстің күші де сонша есе артады.
Fб · rб = Fг · rгFб — бицепс күші, Н
rб — бицепс иіні, м
Fг — жүктің салмағы, Н
rг — шынтақтан жүкке дейінгі қашықтық, м
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда бүйірінен көрінетін қол: тоқпан жілік тік тұр, білек тіке дерлік жазылған, ал қасында момент, бицепстің иіні, сондай-ақ бицепс пен трицепстің күштері көрсетілген. Қолға бес килограмдық гантель бер де, шынтақты бұрыш тік болатындай, яғни сексен бестен тоқсан бес градусқа дейін болатындай етіп бүк, бицепстің күші қалай өзгеретінін бақыла. Содан кейін оны гантельдің салмағымен салыстыр да, иінтірек ережесі бойынша бұлшықеттің неше есе күштірек тартатынын анықта. Сонымен қатар бұл кезде трицепс не істеп жатқанын да ойлан. Бірдеңе түсініксіз болып қалса, ештеңе етпейді, маған кез келген сұрақ қой, мен жауап беремін. Уайымдама.