Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Гендік инженерия: бактериялардан алынатын инсулин». Талдап көрейік. Гендік инженерия мәтіндік редактордағы жұмысқа өте ұқсас: біз бір кітаптан пайдалы сөйлемді тауып, оны көшіріп, басқа кітапқа қоямыз. Биологияда ғалымдар қажетті жеке генді, мысалы, адамның инсулинін жасау нұсқаулығын алып, оны бактерияның ДНҚ-сына көшіреді. Нәтижесінде кәдімгі микроскопиялық жасуша өмірге аса қажет дәріні талмай өндіретін шағын фабрикаға айналады.
Бұл не үшін керек?
Он жылдан кейін биотехнология жасанды интеллектімен бірге медицинаны, энергетиканы және ауыл шаруашылығын түбегейлі өзгертеді: бактериялар биопластикті, экологиялық отынды және сирек дәрілерді тікелей тапсырыс бойынша өндіретін болады. Жасанды интеллект қазірдің өзінде жаңа ақуыздарды жобалап, мутацияларды есептейді, бірақ бұл болжамдарды тірі жасушада тексеріп, тәжірибе қойып, зертханада нақты дәрілер жасауды білікті адам атқаруы керек. Молекулалық биологияны түсінетін маман осы ақылды алгоритмдерді адам өмірін құтқаруға бағыттап, жаңа биожүйелердің қауіпсіздігін бақылай алады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Молекулалық қайшы сияқты жұмыс істейтін арнайы ферменттер ДНҚ-ны қатаң белгіленген жерлерден қиып, шеттерінде жалқы жабысқақ құйрықтар қалдырады. Дәл осындай қайшымен плазмиданы да қияды — плазмида ДНҚ-ның кішкентай сақинасы, ол генді бактерияға жеткізетін курьердің қызметін атқарады. Содан кейін молекулалық желім сияқты жұмыс істейтін басқа фермент адамның генін плазмидамен біртұтас сақинаға тігіп біріктіреді. Бактериялар осы жаңартылған құрылымды сіңіргенде, олар жаңа нұсқаулықты оқып, адамға керекті ақуызды синтездей бастайды.
Аздап тарих
Жетпісінші жылдардың басында ғалымдар Стэнли Коэн мен Герберт Бойер бір ағзаның ДНҚ үзіндісін кесіп алып, оны ішек таяқшасының плазмидасына алғаш рет орналастыра алды. Бұл батыл жаңалық қазіргі гендік инженерияның бастауы болды және «Дженентек» биотехнологиялық компаниясына бактериялардан таза адам инсулинін алғаш рет синтездеуге мүмкіндік берді, сөйтіп медицинаны оны жануарлардың мүшелерінен алу қажеттілігінен құтқарды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Қазір алдыңда виртуалды зертхана үстелі: онда инсулин гені бар адам ДНҚ-сының үзіндісі және антибиотикке төзімділіктің қорғаныш генін тасымалдайтын вектор-плазмида жатыр. Сенің міндетің — қиылатын жерлерді мұқият зерттеп, қажетті генді екі жағынан ұқыпты кесіп алатын, бірақ оның ортасына тимейтін және плазмиданың қорғаныш генін зақымдамайтын дұрыс ферментті таңдау. Содан кейін кесіп алынған генді фермент-желімнің көмегімен векторға жалғайсың, шыққан плазмиданы бактерияларға енгізесің де, тек сәтті колониялар ғана тірі қалуы үшін оларды ампициллині бар қоректік ортаға себесің. Одан кейін өсу уақытының жүгірткісін жылжытып, небәрі он сағатта бір жасушаның миллиардтан астам кішкентай көмекшіңе қалай айналатынын көр! Бірдеңе түсініксіз болып қалса, ештеңе етпейді, маған кез келген сұрақ қой, мен жауап беремін. Уайымдама.