Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Адам және биосфера». Талдап көрейік. Үлкен пәтердегі ортақ асүйді елестет: егер бір тұрғын күн сайын сәл көбірек су алып, артынан жинамаса, көп ұзамай бәріне қиын болады. Адамзат қазір ғаламшардың ең ықпалды тұрғыны: ормандарды кесу, далаларды жыртып тастау, көмірқышқыл газын шығару, су мен топырақты ластау, түрлердің жойылуы — мұның бәрі антропогендік әсер, яғни адамның биосфераға ықпалы.
Бұл не үшін керек?
Алдағы онжылдықтар адамдардың қажеттілігі мен табиғаттың арасындағы тепе-теңдікті іздеумен өтеді. Таза энергияға сұраныс өсіп келеді, тіпті жасанды интеллектіге арналған алып деректер орталықтарына да электр қуаты мен салқындатуға су керек, сондықтан ірі компаниялар күн және жел станцияларын салып, суды қалай үнемдеуге болатынын іздейді. Тамшылатып суару, ормандарды жер серігі арқылы бақылау, өзендер мен көлдерді қалпына келтіру — мұның бәрі биология, инженерия және деректер тоғысындағы мамандықтар. Жасанды интеллект мыңдаған сценарийді есептей алады, бірақ әділ ымыраны таңдап, нақты әлемдегі салдарына жауап беретін адам болады.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Ағынсыз теңіздің немесе көлдің мұхитқа шығатын жолы жоқ: су оған өзендермен келеді, ал тек булану арқылы кетеді. Келетін су мен булану тең болғанша, деңгей тұрақты болады. Егер өзендердің суын егістікке алса, келетін су азаяды, теңіз тайызданып, кішірейеді — ал оның ауданы неғұрлым аз болса, бетінен соғұрлым аз су буланады, ақыры жаңа тепе-теңдік орнайды. Бірақ буланғанда тұз ұшып кетпейді, суда қала береді, сондықтан су неғұрлым аз болса, соғұрлым тұздырақ болады, сөйтіп бір сәтте балық қырыла бастайды.
Аздап тарих
Мың тоғыз жүз жиырмасыншы жылдары ғалым Владимир Вернадский биосфера туралы ілімді дамытты — биосфера Жердің жұқа қабаты, оны тіршілік жасайды және үнемі өзгертіп отырады. Ол адамның геологиялық күшпен салыстыруға болатын күшке айналғанын алғаш айтқандардың бірі болды: адам өзендерді, ормандарды, тіпті ауаның құрамын қайта пішеді. Вернадский биосфера ноосфераға — «ақыл-ой аясына» ауысып жатыр деп есептеді, онда адамдар табиғатты оның заңдарын ескере отырып, ақылмен өзгертуі тиіс. Орталық Азияның шөлдеріндегі тартылып қалған теңіздің тарихы бұл ойдың қаншалықты маңызды екенін көрсетеді, ал сол теңіздің солтүстік бөлігін бөліп тастаған бөгет залалдың бір бөлігін түзетуге болатынын дәлелдеді: ол жерге балық та, балықшылар да қайта оралды.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Алдыңда шөлдегі ағынсыз теңіздің оқу моделі: мың тоғыз жүз алпысыншы жылға дейін оған жылына шамамен елу алты текше шақырым су келетін. Қазір суаруға алынатын су сексен пайызға қойылған — қырық бес текше шақырымға жуығы егістікке кетеді, ал теңізге небәрі он бір текше шақырым жетеді, тұздылық әзірге литріне он грамм, модель кідіртілген. Суаруға алынатын судың үлесін таңда да, теңізді мың тоғыз жүз алпысыншы жылдан екі мың жиырмасыншы жылға дейін тұздылық литріне жиырма бес грамнан төмен қалатындай, ал егістікке орта есеппен жылына кемінде жиырма текше шақырым су тиетіндей етіп жүргіз. Деңгейді, ауданды және тұздылықты бақыла да, кішірейген теңіз неге азырақ буландыратынын және ол жаңа тепе-теңдікті қай жерден табатынын ойлан. Бірдеңе түсініксіз болып қалса, ештеңе етпейді, маған кез келген сұрақ қой, мен жауап беремін. Уайымдама.