Бұл не?
Сабақтың тақырыбы — «Көбею». Талдап көрейік. Отбасылық альбомды қарап шық: балалар анасына да, әкесіне де ұқсайды, бірақ әрқайсысы бәрібір өзгеше. Ал қарақаттың бұтағын кесіп алып отырғызсаң, ата-аналық бұтаның дәл өзіндей бұта өседі. Бұл көбеюдің екі тәсілі. Көбею — тірі ағзаның ұрпақ қалдыру қабілеті, онсыз кез келген түр бір ұрпақтың ішінде жойылып кетер еді.
Бұл не үшін керек?
Жасушалар мен ағзалардың көбеюі — медицинаның, ауыл шаруашылығының және биотехнологияның негізі. Тез бөлінетін бактериялар мен ашытқылар зауыттарда тірі фабрика ретінде жұмыс істейді: мысалы, қант диабеті бар адамдарға арналған инсулинді осылай алады. Селекционерлер жаңа сорттар мен тұқымдар шығарады, ал дәрігерлер инфекция кезінде микробтардың қаншалықты тез көбейетінін бақылайды. Жасанды интеллект геномдарды оқуға және ұрпақтың белгілерін болжауға көмектеседі, бірақ тәжірибе қойып, тірі сынауықта және тірі егістікте не шыққанын тексеру — тіршіліктің қалай берілетінін түсінетін адамның ісі.
Бұл қалай жұмыс істейді?
Жыныссыз көбейгенде ата-ана біреу ғана болады да, ұрпақ одан дәл сондай тұқым қуалайтын бейімдерді алады, сондықтан олар оның көшірмесі болады: бактерия екіге бөлінеді, картоп түйнектен, қарақат қалемшеден өседі. Бұл өте жылдам: әр бөлінуден кейін бактериялар екі есе көбейеді. Жынысты көбейгенде ата-ана екеу болады, әрқайсысында жыныс жасушалары бар. Төл белгілерді анасынан да, әкесінен де жаңа үйлесімде алады, сондықтан бауырлар бір-біріне бірдей болмайды, ал мұндай алуандық жағдай өзгергенде түрдің аман қалуына көмектеседі.
Аздап тарих
Он жетінші ғасырда голландиялық мата саудагері Антони ван Левенгук кішкентай линзаларды өзі тегістеп, жүздеген есе үлкейтетін микроскоптар жасады. Бір тамшы судан және тістегі қақтан ол көптеген ұсақ тіршілік иелерін көріп, оларды жәндіктер деп атады — осылайша адам бактерияларды алғаш рет көрді. Левенгук оларды Лондон корольдік қоғамының ғалымдарына жазған хаттарында егжей-тегжейлі сипаттады. Ол кезде бұл тіршілік иелерінің жай ғана екіге бөліну арқылы көбейетінін әлі ешкім білмейтін.
Практикада не істейміз?
Ал енді практикалық тапсырманы орындап көрейік. Экранның сол жағында жалғыз бактериясы бар Петри табақшасы, оң жағында екі қоян: анасы сұр, құлағы тік, дағы жоқ, әкесі жирен, құлағы салпақ, ақ дағы бар. Алдымен бактерияларға бөлінуге мүмкіндік бер де, бір бактериядан алпыс төрт бактерия шығуы үшін қанша бөліну керек екенін санап шық. Содан кейін көжектер алып, әрқайсысын қарап шық: түсі, құлағы және дағы жағынан ол кімге ұқсайды? Соңында тапсырманың сұрағына жауап бер: кімнің ұрпағы бірдей? Ол үшін ұрпақтарды өзара және ата-аналарымен салыстыр. Бірдеңе түсініксіз болып қалса, ештеңе етпейді, маған кез келген сұрақ қой, мен жауап беремін. Уайымдама.